NHỮNG NGƯỜI GIỮ LỬA TRƯỜNG SƠN

Tôi và anh Bình quen nhau ngày cả hai tham gia Ban chấp hành Hội Liên hiệp khoa học và kỹ thuật của tỉnh những năm 2010. Khi đó, tôi là Chi hội trưởng Văn hoá dân gian, còn anh Bình, Chi hội trưởng Hội địa chất và khoáng sản. Thường ngày vẫn làm việc, mà tôi không hề biết anh là cựu sỹ quan lái xe Trường Sơn thời chống Mỹ. Mà anh cũng không biết tôi cựu chiến sỹ Quân y Mặt trận Trường Sơn – Tây Nguyên thuở đó. Giờ thì… "Chú về Trường Sơn giúp anh mảng Sáng tác và quảng bá văn học Nghệ thuật về hình ảnh Trường Sơn xưa và nay!" Thì ra thế ! Món này, với tôi, cố gắng, chắc làm tạm được. Mà công việc tri ân Trường Sơn, tri ân hàng vạn đồng đội chiến trường, tôi không bao giờ từ chối. Mấy tháng sau, tại Hội nghị Ban chấp hành Hội truyền thống Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh tỉnh Yên Bái khoá I, cuối nhiệm kỳ 2012 – 2017, tôi trở thành người phụ trách "cánh cửa" Văn học nghệ thuật của Hội.

Phải nói, Bùi Hoà Bình là một con người lăn lộn trên mặt trận mới – một chiến trường, mà như anh nói "tay không bắt giặc", thời kinh tế thị trường. Mặt trận ấy, chiến trường thầm lặng ấy chính là sự hình thành, phát triển của Hội truyền thống Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh tỉnh Yên Bái (được gọi tắt là Hội Trường Sơn Yên Bái). Ở nhiệm kỳ thứ nhất (2012 – 2017) và hai năm đầu nhiệm kỳ thứ hai (2017 – 2021), Cựu chiến binh (CCB) Bùi Hoà Bình Chủ tịch Hội, và kíp làm việc, hiểu biết, rất ăn ý, đó là Đại tá Nguyễn Đình Vĩ, và Đại tá Nguyễn Tiến Quang, hại vị cấp tá, làm "Phó" cho một cấp uý. Đúng là chỉ ở tổ chức Bộ đội Cụ Hồ, ở tổ chức chiến trận, lấy mục đích tri ân làm trọng mới có sự vô tư, cao cả như vậy. Chả thế mà từ ngày "nhóm lửa" – tháng 5 năm 2012, chưa đầy hai nhiệm kỳ, Hội Trường Sơn Yên Bái đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương lao động Hạng Ba về những thành tích lặng lẽ mà hiện hình.

CCB Bùi Hoà Bình mà anh em Hội viên Hội Trường Sơn Yên Bái gọi vui là "Con chim đầu đàn" của Hội, nguyên là học sinh Trường phổ thông cấp ba Lao Cai, từng xung phong đi bộ đội khi đang học lớp 10 (1968). Khoẻ mạnh, nhanh nhẹn và thông minh. Vào lính, ông được giao ngay xuất đặc cách: Liên lạc tiểu đoàn! Tiểu đoàn huấn luyện ngắn ngày ấy được lệnh "đi B". Chiến trường miền Bắc, dẫu ác liệt, những vẫn có cảm giác gần gũi và ấm cúng. Còn đây là Trường Sơn, chỉ có cây rừng, mây bay, người lính, và … bom đạn. Bùi Hoà Bình nhận ngay xuất dự lớp tập huấn "phá bom nổ chậm". Cái chứng chỉ không ai muốn ấy đã theo ông suốt các trọng điểm ở nam Lào, ở Đường số 8, Đường B45, rồi vùng A Sầu, A Lưới, có đến… 6 năm trời. Chuyện xử lý các tình huống phức tạp như bom từ trường, bom nổ chậm, bom bi, thuỷ lôi, đến cả loại đơn giản mà sát thương chết người như mìn tép, mìn lá, mìn clây mo, là chuyện thường ngày. Và những lần ông bị bom toạ độ, rồi bị mìn hẹn giờ phát nổ, hất văng, ông bỗng trở thành người thương tật, thành thương binh từ mặt trận vô hiệu hoá bom mìn này. Tấm Huân chương chiến công Giải phóng hạng Ba ghi nhận về ông, cũng được vào sổ từ đây.

Trở về Lao Cai. Những tưởng yên ổn công tác tại Vùng mỏ. Bất ngờ chiến tranh biên giới. Bùi Hoà Bình trở thành chỉ huy một đơn vị tự vệ, và được Nhà nước tặng thưởng Huân chương về thành tích chiến đấu Bảo vệ Tổ quốc.

Nghỉ hưu ở chức Giám đốc Công ty khoáng sản tỉnh Yên Bái. Cựu chiến binh Bùi Hoà Bình nhập cuộc ngay với các Câu lạc bộ: E4 Công binh; Vận tải Quang Trung 559; Pháo Phòng không Trường Sơn; Thanh niên xung phòng Trường Sơn… khâu nối, để rồi hình thành Hội truyền thống Trường Sơn tỉnh Yên Bái. Và Hội, tổ chức thành công Đại hội lần thứ nhất nhiệm kỳ 2013 – 2017. Với sự nỗ lực của tập thể Thường vụ và Ban chấp hành Hội. Chỉ trong 5 năm, "cánh tay" của Hội vươn dài xuống 9 huyện, thành phố, thị xã và 50 xã, phường, đơn vị trực thuộc. Lĩnh vực Văn học nghệ thuật, ông là người "dựng" một tổ chức. Tự tay viết hàng chục bút ký chân dung đồng đội Trường Sơn đưa vào nhiều tập sách. Hôm nay, Hội Trường Sơn tỉnh Yên Bái có "của ăn của để" về giá trị tinh thần, một phần nhờ ở ông – Chủ tịch Bùi Hoà Bình. Dù ông không còn được cùng đồng đội "ra trận" nhưng trận địa hào khí Trường Sơn do ông nhóm đốm lửa đầu, sẽ cháy sáng và thắp sáng, lan toả nhiều thế hệ.

Người cấp phó giúp việc cho Chủ tịch Hội Trường Sơn Yên Bái Bùi Hoà Bình, trước hết, phải nhắc đến Đại tá Nguyễn Đình Vĩ. Năm nay, Quý Mão, ông đắc thọ tuổi 90 mà đầu óc vẫn rất minh mẫn, sức lực có chậm nhưng dẻo dai. Một con người từng kinh qua tới bốn cuộc chiến tranh chống giặc ngoại xâm: Pháp, Mỹ, Khơ Me đỏ, Phương Bắc, giờ lại tiếp tục công cuộc "truyền lửa" cho thế hệ một cách tận tâm, nhiệt huyết. Con người ấy quả là bậc khả kính.

Với Đại tá Vĩ, tôi có kỷ niệm buổi đầu.

Giữa năm 1990, tôi đang là Phó Bí thư Tỉnh đoàn tỉnh Hoàng Liên Sơn , nghe tin Anh hùng La Văn Cầu lên làm việc, tôi liền "phi" ra Tỉnh đội gặp ông, và mời ông giành ít thời gian đến nói chuyện với anh em cơ quan Tỉnh đoàn. Cuộc gặp với thanh niên ngay sau đó chỉ chừng ba mươi phút, anh hùng La Văn Cầu không nói về mình, mà lại nêu mục đích chuyến đi, ấy là vận động địa phương (Tỉnh Hoàng Liên Sơn) thành lập Hội Cựu chiến binh! Năm sau Tỉnh uỷ ra Nghị quyết và chỉ định Đại tá Hoàng Diệm, Đại tá Nguyễn Đình Vĩ, hai vị sỹ quan hưu trí, làm Chủ tịch và Phó Chủ tịch lâm thời, khẩn trương chuẩn bị cho việc Đại hội tuyên bố thành lập Hội.

Sau Đại hội lần thứ nhất, tôi gặp Đại tá Vĩ, ông thủng thẳng trả lời: "Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn !" (Tên một bộ phim của Tiệp Khắc). Nào ai biết "Cuộc chiến đấu" trong ông, tiếp diễn tới…. 35 năm sau chưa ngừng, bởi ông được đồng đội suy tôn Phó Chủ tịch, rồi Chủ tịch Hội CCB tỉnh, rồi Phó Chủ tịch Hội Trường Sơn Yên Bái, đến hôm nay.

"Lịch sử thường đi những lối bất ngờ", câu thơ của nhà thơ cách mạng Tố Hữu, ứng với Đại tá Vĩ, có phần đúng. Thể như thế này:

Cuối năm 1949, Chính phủ ta đặt cơ sở lưu trú bí mật cho Chính phủ kháng chiến Lào ở Đá Bàn, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước – Hoàng thân Xu Pha Nu Vông, Bộ trưởng Quốc phòng kiêm Tổng chỉ huy quân đội Cách mạng Cay Xon Phom Vi hảm, và nhiều vị thành viên Chính phủ làm việc ở đây. Ông chú họ Nguyễn Tư Lạng làm cấp dưỡng, xin cho cháu là Nguyễn Đình Vĩ vào giúp việc. Thấy Vĩ tận tuỵ, trung thực và có kỷ luật. Đội trưởng bảo vệ gợi ý Vĩ nhập quân ngũ. Vào quân, ngay sau đó được chỉ định tham gia bảo vệ Hội nghị Đông dương Việt – Lào, với sự tham dự của Bác Hồ tại đá Đá Bàn (tháng 12/1950). Cuối 1952 Nguyễn Đình Vĩ được giao nhiệm vụ hộ tống Đoàn Chính phủ Xu Pha Nu Vông vào Nghệ An rồi sang Sầm Nưa, về nước, lãnh đạo Cách mạng Lào.

Suốt thời gian làm nhiệm vụ bên cơ quan Chính phủ Lào (1949 – 1954) nhiều cán bộ cao cấp nước bạn có thiện cảm sâu sắc với Quân tình nguyện Việt Nam, tới mức vợ Phu mi Vông chi vít (Sau này là Phó thủ tướng) ngỏ ý giữ Nguyễn Đình Vĩ ở lại Lào và gả con gái cho ông. Tất nhiên Nguyễn Đình Vĩ không dám nhận lời, mà xin trở lại Việt Nam sau khi đất nước Lào giành quyền độc lập nhờ Hiệp định Giơ ne vơ về Lào được ký kết tháng 7/1954.

Được trở về nước, tình cảm và trọng trách vốn đã sâu nặng, nay càng thêm thiêng liêng bởi Danh hiệu cao quý "Bộ đội Cụ Hồ". Nguyễn Đình Vĩ trở thành Tiểu đoàn phó chỉ huy công binh mở rộng tuyến đường chiến lược Vạn Yên đi Sơn La ngay sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Giặc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, Nguyễn Đình Vĩ nhận lệnh đầu quân của Trung đoàn 10 (E10), vào thẳng Trường Sơn mở "Đường 20 Quyết thắng" - một kỳ tích đột phá khởi đầu của tuyến vận tải Đông – Tây Trường Sơn. Rồi kéo qua Xê Sụn, Ngã Ba Đông Dương, AtôPơ trên đất bạn Lào. Từ một tuyến, phát triển thành hàng chục tuyến ngang dọc Trường Sơn, tất cả đều hướng về Nam. Có thể nói Đại tá công binh Nguyễn Đình Vĩ thuộc "Đường mòn Hồ Chí Minh" này trên bản đồ, như lòng bàn tay.

- Thời gian Trường Sơn, bác có nhiều kỷ niệm. Xin bác kể đôi chuyện? Tôi bất ngờ hỏi Thủ trưởng Phó Chủ tịch Hội.

- Ờ, À, Ừ! Nhiều. Nhưng có chuyện này…! Đại tá Vĩ cười hiền lành.

"- Các loại tầu bay Mỹ tập trung đánh quyết liệt trọng điểm A Sầu, A Lưới. Tớ động viên chiến sỹ: Nó đánh rát, nhưng chưa chắc đã trúng, mà trúng, chưa chắc đã chết! Chiều hôm đó (tháng 6/1966), 6 chiếc trực thăng quây khu vực ngầm A Vương nơi công binh ta đang thi công để cứu nhóm thám báo bị ta bắt đã đưa về phía sau, đơn vị bạn lập trận địa giả, phát sóng nghi binh. Tiểu đội tôi được phân công bám công sự, phải dùng cả pháo tầm thấp bắn trả. Sáng kiến ấy thế mà hay. Quần nhau cả tiếng đồng hồ, đến lúc pháo cơ động của đơn vị bạn xơi được một chiếc, nó rơi tại chỗ, trên trực thăng có bẩy thằng nguỵ. Thấy vậy những chiếc còn lại, chuồn mất. Trận địa giả, đánh địch thật này, tôi và mấy chiến sỹ Tiểu đội bị thương…".

Bộ đội Cụ Hồ Nguyễn Đình Vĩ đang ngồi trước mặt tôi đây. Theo Bác Hồ, theo Bác Xu Pha Nu Vông từ thuở Đá Bàn, nay tuổi đã gần trọn thế kỷ. Ông vẫn đang làm việc "nhóm lửa" và "truyền lửa" Trường Sơn một cách chỉn chu, nhẹ nhàng và tâm huyết.

Làm việc dưới "triều" của cố Chủ tịch Hội Bùi Hoà Bình, và Chủ tịch kế nhiệm Đại tá Nguyễn Tiến Quang. Tôi thực sự cảm thấy thoải mái và tự tin. Những ý tưởng mà tôi nêu ra như thành lập Hội Văn nghệ Trường Sơn (tháng 8/2021) thay vì Chi hội trước đó, hoặc việc thành lập "Câu lạc bộ bạn trẻ Việt -Lào" (Tháng 10 năm 2021) đều được Chủ tịch Quang đưa ngay vào nghị sự Ban chấp hành, và… ký Quyết định.

"Hội Văn nghệ", tức Hội trong Hội Trường Sơn, chưa có tiền lệ, mà phải vận dụng. "Câu lạc bộ Bạn trẻ Việt – Lào" cũng vậy, mục đích nhân văn, để đưa tất cả các Lưu sinh viên Lào đang học tại tỉnh Yên Bái, vào sinh hoạt trong "môi trường Trường Sơn". Rõ ràng không có gì sai, và "làm theo", làm đúng với lời Bác Hồ "Tình sâu hơn nước Hồng Hà – Cửu Long". Có nhiều người phản ứng, họ vin những lý do. Tôi kêu đến Chủ tịch Hội - Đại tá Nguyễn Tiến Quang, lập tức một Nghị quyết của Ban chấp hành Hội được ban hành. Đến nay đã hơn hai năm Câu lạc bộ Bạn trẻ Việt – Lào với cả trăm hội viên (80 sinh viên Lào), sinh hoạt rất hiệu quả, gây tiếng vang đến tận… nước Lào. Hay việc làm cuốn sách Văn học: "Trường Sơn. Yên Bái. Việt – Lào" (340 trang, nhiều ảnh mầu), do NXB Hội Nhà văn xuất bản năm 2022), Thường trực Hội cho chủ trương và bảo đảm tư cách pháp nhân, còn việc tổ chức thực hiện "từ A đến Z" theo hướng xã hội hoá 100% do Hội Văn nghệ Trường Sơn lo liệu. Cuốn sách chắc tay, và là niềm tự hào của Hội Trường Sơn Yên Bái… Sách được lưu hành trong nước, và gửi tặng một số tỉnh bạn ở "Tây Trường Sơn – nước bạn Lào".

Nhắc đến Hội truyền thống Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh tỉnh Yên Bái, hơn 10 năm qua, không thể không ghi nhận vai trò cá nhân của các lãnh đạo Hội: Bùi Hoà Bình, Nguyễn Tiến Quang, Nguyễn Đình Vỹ, Vũ Đức Doanh… Bởi họ vừa là người "nhóm lửa", vừa là người giữ "lửa" – ngọn lửa "Hào khí Trường Sơn" cho mai sau, cho cả tình bạn thuỷ chung son sắt Việt – Lào.