NHỮNG NGƯỜI GIỮ MẬT TRÊN ĐƯỜNG HỒ CHÍ MINH TRÊN BIỂN

Thời kỳ lịch sử

1961–1975 – Kháng chiến chống Mỹ, Đường Hồ Chí Minh trên biển.
PHẦN I – NHỮNG NGƯỜI KHÔNG ĐỨNG TRÊN BOONG TÀU

Khi nhắc đến Đường Hồ Chí Minh trên biển, người ta thường hình dung một con tàu nhỏ lặng lẽ đi giữa biển đêm.

Trên boong là những thủy thủ.

Trong buồng lái là người thuyền trưởng.

Dưới hầm tàu là những kiện vũ khí.

Nhưng một chuyến đi bí mật không chỉ cần những người biết lái tàu.

Nó cần cả một hệ thống thông tin và chỉ huy ở phía sau.

Có những người không trực tiếp cầm lái.

Không đứng ở mũi tàu khi phát hiện tàu địch.

Không phải lúc nào cũng có mặt trong những bức ảnh về Đoàn tàu Không số.

Nhưng công việc của họ lại gắn với một thứ cực kỳ nhạy cảm:

thông tin.

Tuyến đường đi đâu.

Khi nào xuất phát.

Bến nào tiếp nhận.

Tàu nào đang ở vị trí nào.

Tình hình địch ra sao.

Lệnh thay đổi hành trình.

Lệnh quay về.

Lệnh tiếp tục.

Tất cả đều phải được truyền đạt với yêu cầu cao về bí mật.

Và trong hệ thống ấy có những người làm công tác cơ yếu.

Họ là những người đứng ở phía sau những dòng tin.

Không ồn ào.

Không xuất hiện trước ống kính.

Nhưng mỗi thông tin đi qua tay họ đều có thể liên quan đến sự sống còn của một chuyến tàu.

Đường Hồ Chí Minh trên biển được tổ chức thành một tuyến vận tải đặc biệt tối mật. Từ năm 1961 đến 1975, lực lượng Đoàn 759, sau là Đoàn 125/Lữ đoàn 125 Hải quân, đã thực hiện hàng nghìn chuyến vận tải trong điều kiện bị đối phương theo dõi, ngăn chặn và truy lùng.

Vì vậy, có thể nói:

Trước khi một con tàu đi vào biển đêm, đã có những người làm việc trong im lặng để bảo đảm cho chuyến đi ấy.

Chú thích ảnh: Cán bộ, chiến sĩ Đoàn 125 Hải quân và những con tàu thực hiện nhiệm vụ trên Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Nguồn: Tư liệu Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh; tư liệu Quân chủng Hải quân.

PHẦN II – MỘT DÒNG TIN CÓ THỂ LIÊN QUAN ĐẾN CẢ CON TÀU

Trong chiến tranh, thông tin không giống một bức thư bình thường.

Nó có thể là một mệnh lệnh.

Một chỉ thị.

Một thay đổi về hành trình.

Một cảnh báo về hoạt động của địch.

Hoặc một yêu cầu phải giữ im lặng hoàn toàn.

Với những chuyến tàu không số, bí mật có ý nghĩa đặc biệt.

Ngay từ khi mở tuyến vận tải trên biển, yêu cầu đặt ra là không để lọt người và hiện vật có thể làm lộ tuyến đường. Tư liệu của Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh dẫn lại chỉ đạo yêu cầu phải giữ bí mật tuyệt đối, bởi ngay cả một vật chứng nhỏ cũng có thể làm hỏng việc lớn.

Điều đó đặt lên vai những người làm thông tin một trách nhiệm rất nặng.

Họ phải biết.

Nhưng không được nói.

Phải truyền đạt.

Nhưng không được để lộ.

Phải lưu giữ tài liệu.

Nhưng tài liệu có thể phải hủy ngay khi tình huống thay đổi.

Và quan trọng nhất:

không được để đối phương biết mình đang truyền điều gì.

Đó là thứ kỷ luật mà người ngoài rất khó hình dung.

Một người thủy thủ có thể nhìn thấy tàu địch và hiểu ngay mình đang gặp nguy hiểm.

Nhưng người làm cơ yếu nhiều khi chỉ nhìn thấy một dòng tin.

Một dòng chữ.

Một tín hiệu.

Và phải hiểu rằng phía sau nó có thể là sinh mạng của hàng chục người trên một con tàu đang ở ngoài biển.

Chú thích ảnh: Công tác thông tin, liên lạc trong quân đội thời chiến – một bộ phận quan trọng bảo đảm chỉ huy và giữ bí mật.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.
Lưu ý: Hình ảnh mang tính tư liệu minh họa cho công tác thông tin, không khẳng định là ảnh của một chiến sĩ cơ yếu thuộc Đoàn 125.

PHẦN III – GIỮ MẬT TRONG NHỮNG NGÀY BIỂN ĐỘNG

Những chuyến tàu không số thường phải lựa chọn thời điểm và cách thức di chuyển rất đặc biệt.

Thời tiết xấu đôi khi lại trở thành một lợi thế.

Sóng lớn.

Gió mạnh.

Biển động.

Những điều khiến con người trên đất liền lo lắng lại có thể giúp con tàu khó bị phát hiện hơn.

Nhưng biển động cũng khiến mọi công việc trở nên khó khăn.

Một người đứng không vững.

Một thiết bị có thể bị rung lắc.

Một mảnh giấy có thể bị ướt.

Một thao tác sai có thể làm mất thông tin.

Trong khi đó, người làm cơ yếu không có quyền nói:

“Biển động quá, để mai làm.”

Bởi chiến tranh không chờ ngày biển yên.

Nếu có lệnh mới—

phải xử lý.

Nếu có thông tin khẩn cấp—

phải truyền.

Nếu có yêu cầu thay đổi—

phải bảo đảm đúng.

Và nếu tình huống buộc phải hủy tài liệu—

phải làm ngay.

Những người trên tàu không số đã phải đối mặt với hàng trăm cuộc truy lùng, bao vây và nhiều cơn bão lớn trong suốt những năm vận tải.

Trong hoàn cảnh ấy, công việc thông tin không còn là một công việc văn phòng.

Nó trở thành một phần của cuộc chiến.

Một cuộc chiến mà sự im lặng đôi khi quan trọng hơn cả một phát súng.

Chú thích ảnh: Tái hiện những chuyến vượt biển trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt của Đoàn tàu Không số.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển.

PHẦN IV – KHI MỆNH LỆNH ĐẾN GIỮA ĐÊM

Một chuyến tàu đang ở ngoài biển.

Đêm rất tối.

Không nhìn thấy bờ.

Chỉ có tiếng máy và tiếng sóng.

Rồi một thông tin được truyền tới.

Phía trước có hoạt động của địch.

Con tàu phải thay đổi hướng.

Người thuyền trưởng cần biết.

Thủy thủ cần biết.

Nhưng không phải ai cũng được biết toàn bộ thông tin.

Trong chiến tranh bí mật, mỗi người chỉ cần biết phần mình phải thực hiện.

Đó là nguyên tắc bảo vệ bí mật.

Người nhận tin hiểu nhiệm vụ.

Người truyền tin biết cách truyền.

Người chỉ huy biết cách quyết định.

Và con tàu tiếp tục đi.

Có thể thông tin ấy chỉ mất vài phút để truyền đạt.

Nhưng để có một hệ thống hoạt động được như vậy, phía sau là cả một quá trình tổ chức, đào tạo và rèn luyện.

Người làm cơ yếu phải chính xác.

Không được nhầm.

Không được tự ý.

Không được để lộ.

Và đặc biệt—

không được hoảng loạn.

Bởi một sai sót trong thông tin có thể khiến một con tàu đi vào đúng nơi đối phương đang chờ.

Đó là thứ áp lực vô hình.

Không có tiếng súng.

Nhưng vẫn có thể chết người.

Chú thích ảnh: Công tác thông tin liên lạc quân sự trong thời kỳ chiến tranh.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.
Lưu ý: Ảnh minh họa cho môi trường công tác thông tin; chưa xác định là ảnh của nhân viên cơ yếu Đường Hồ Chí Minh trên biển.

PHẦN V – KHI CON TÀU ĐỨNG TRƯỚC NGUY CƠ BỊ BẮT

Có một tình huống mà những người đi tàu không số luôn phải chuẩn bị:

con tàu có thể không trở về.

Nếu địch phát hiện và bao vây, nhiệm vụ không còn đơn thuần là đưa hàng đến bến.

Lúc ấy phải bảo vệ bí mật.

Tàu không số được chuẩn bị các phương án tự hủy khi không thể thoát khỏi vòng vây. Các nguồn tư liệu chính thống mô tả việc tàu được bố trí thuốc nổ để trong tình huống bị phát hiện, thủy thủ đoàn có thể tự hủy tàu, không để người và hiện vật rơi vào tay đối phương.

Đó cũng là lúc công việc của những người làm thông tin trở nên đặc biệt quan trọng.

Tài liệu.

Mật mã.

Sổ sách.

Những dấu vết liên quan đến hành trình.

Tất cả đều phải được bảo vệ.

Nếu không thể bảo vệ—

phải tiêu hủy.

Một tờ giấy có thể bị xé.

Một tài liệu có thể bị đốt.

Một phương tiện lưu giữ thông tin có thể bị phá.

Và nếu cần thiết—

cả con tàu phải biến thành một khối lửa.

Người thủy thủ có thể nhìn thấy con tàu của mình cháy.

Người làm cơ yếu có thể nhìn thấy những tài liệu mình đã giữ gìn suốt cả chuyến đi bị tiêu hủy.

Đó là một nghịch lý đau đớn:

thứ họ bảo vệ cả hành trình, đến phút cuối lại phải tự tay xóa bỏ.

Nhưng chính sự xóa bỏ ấy mới bảo vệ được những chuyến đi sau.

Chú thích ảnh: Tái hiện tình huống tàu không số phải tự hủy để bảo vệ bí mật tuyến vận tải.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đoàn tàu Không số.

PHẦN VI – SỰ HY SINH KHÔNG CÓ TÊN TRONG NHỮNG BỨC ẢNH

Trong những câu chuyện về Đường Hồ Chí Minh trên biển, có những cái tên đã trở thành biểu tượng.

Nguyễn Phan Vinh.

Nguyễn Văn Hiệu.

Hồ Đức Thắng.

Đặng Văn Thanh.

Bông Văn Dĩa.

Những người đã hy sinh trong những chuyến đi đặc biệt nguy hiểm.

Nhưng phía sau những cái tên nổi tiếng ấy còn rất nhiều người khác.

Những người không có một trận đánh riêng được kể lại.

Không có một bức ảnh nổi tiếng.

Không có một câu chuyện được dựng thành phim.

Có thể họ chỉ được nhắc đến trong một danh sách.

Một hồ sơ.

Một dòng ghi chép của đơn vị.

Những người làm công tác cơ yếu cũng thuộc về lớp người như vậy.

Họ không phải lúc nào cũng được nhìn thấy trong khoảnh khắc chiến đấu.

Nhưng khi con tàu gặp nguy hiểm, họ cũng có thể phải đối mặt với câu hỏi sinh tử:

Giữ người hay giữ bí mật?

Và câu trả lời của những người lính trên tuyến đường ấy luôn gắn với nhiệm vụ:

Không để bí mật lọt vào tay địch.

Không phải sự hy sinh nào cũng có tiếng nổ.

Có người hy sinh trên boong tàu.

Có người trong khoang máy.

Có người giữa biển.

Có người trên đường trở về.

Và cũng có những người đã làm công việc của mình trong im lặng, rồi biến mất khỏi câu chuyện mà không để lại nhiều dấu vết.

Đó chính là lý do khi nói về Đường Hồ Chí Minh trên biển, chúng ta không nên chỉ nhớ những người đã trở thành anh hùng.

Mà phải nhớ cả những người đã làm nhiệm vụ mà không ai nhìn thấy.

Chú thích ảnh: Cán bộ, chiến sĩ Đoàn tàu Không số – những người góp phần làm nên tuyến vận tải chiến lược trên biển.

Nguồn: Tư liệu Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

PHẦN VII – CÔNG VIỆC KHÔNG ĐƯỢC PHÉP SAI

Có một điều rất ít khi được nói đến khi kể về chiến tranh:

nhiều chiến công được quyết định bởi những việc tưởng như rất nhỏ.

Một tọa độ chính xác.

Một mệnh lệnh đến đúng thời điểm.

Một thông tin được giữ kín.

Một lần không phát tín hiệu.

Một quyết định im lặng.

Một tài liệu được tiêu hủy đúng lúc.

Một người biết mình cần nói gì—

và biết mình không được nói gì.

Những điều ấy không tạo nên tiếng nổ trên bầu trời.

Không tạo nên một con số máy bay bị bắn rơi.

Nhưng chúng bảo vệ những người đang chiến đấu.

Đối với Đường Hồ Chí Minh trên biển, yêu cầu giữ bí mật đặc biệt nghiêm ngặt vì toàn bộ tuyến vận tải phải tránh sự phát hiện của đối phương. Tàu được cải trang, thay đổi cách thức hoạt động, lựa chọn nhiều tuyến đường và sử dụng cả phương thức công khai lẫn bí mật để che giấu hoạt động.

Trong một hệ thống như vậy, công tác thông tin không thể tách khỏi nhiệm vụ bảo vệ bí mật.

Người làm cơ yếu có thể không biết toàn bộ câu chuyện.

Nhưng họ phải bảo vệ phần thông tin được giao.

Đó là trách nhiệm.

Và cũng là sự hy sinh.

Bởi người càng biết nhiều về một bí mật càng phải sống với sự im lặng lớn hơn.

Chú thích ảnh: Những người làm công tác thông tin liên lạc trong quân đội thời chiến – công việc đòi hỏi tính chính xác, kỷ luật và bí mật cao.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.

PHẦN VIII – CON ĐƯỜNG ĐƯỢC GIỮ BẰNG SỰ IM LẶNG

Từ năm 1961 đến 1975, Đoàn 759 và Đoàn 125 Hải quân đã vận chuyển một khối lượng rất lớn vũ khí, trang bị, lương thực, thuốc men vào chiến trường; đồng thời đưa đón hàng chục nghìn lượt cán bộ, chiến sĩ. Một nguồn tư liệu tổng hợp của Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận tổng số 152.786 tấn hàng hóa, vũ khí, trang bị kỹ thuật, lương thực, thuốc men được vận chuyển và 80.026 lượt cán bộ, chiến sĩ được đưa đón trong toàn tuyến.

Những con số ấy rất lớn.

Nhưng phía sau mỗi chuyến đi vẫn là một con tàu.

Và trên mỗi con tàu là những con người.

Có người lái.

Có người sửa máy.

Có người canh gác.

Có người chiến đấu.

Có người làm công tác chính trị.

Có người bảo đảm thông tin.

Mỗi người giữ một phần của con đường.

Không ai có thể tự mình làm nên tuyến vận tải ấy.

Và chính vì thế, khi một người hy sinh, họ không chỉ mất đi một cá nhân.

Cả một mắt xích của hệ thống bị mất đi.

Nhưng những người còn lại vẫn tiếp tục.

Con tàu khác lại rời bến.

Một bức điện khác lại được truyền.

Một chuyến hàng khác lại được chuẩn bị.

Đường Hồ Chí Minh trên biển tồn tại được không chỉ nhờ những người biết chiến đấu.

Nó tồn tại nhờ những người biết giữ bí mật.

Chú thích ảnh: Tuyến vận tải chiến lược Đường Hồ Chí Minh trên biển – một hệ thống chi viện đặc biệt trong kháng chiến chống Mỹ.

Nguồn: Tư liệu Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

LỜI KẾT – NHỮNG NGƯỜI GIỮ BÍ MẬT CHO BIỂN

Có những người đi vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có những người bằng một chuyến tàu.

Có người bằng khoảnh khắc cuối cùng trước khi con tàu phát nổ.

Nhưng cũng có những người đi vào lịch sử bằng sự im lặng.

Những người làm công tác cơ yếu và bảo đảm thông tin trên tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển thuộc về lớp người ấy.

Họ không cần một tiếng súng để chứng minh lòng dũng cảm.

Công việc của họ đòi hỏi một thứ khác:

sự chính xác.

kỷ luật.

bí mật.

Và khả năng bình tĩnh trong những thời điểm mà chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến cả một chuyến tàu.

Khi con tàu ngoài biển bị địch truy đuổi, những người trên tàu chiến đấu.

Khi không còn khả năng thoát, họ tự hủy tàu.

Khi tài liệu có nguy cơ bị bắt, họ phải tiêu hủy.

Khi thông tin cần được truyền đi, người làm cơ yếu phải truyền chính xác.

Và khi nhiệm vụ kết thúc—

có thể chẳng ai biết người đứng sau dòng tin ấy là ai.

Đó chính là sự hy sinh thầm lặng.

Không phải lúc nào cũng là hy sinh bằng cái chết.

Đôi khi là hy sinh bằng cả một đời sống trong bí mật.

Không được kể.

Không được khoe.

Không được nói về những gì mình biết.

Chỉ biết rằng ở đâu đó ngoài biển, có một con tàu đang đi.

Và nhiệm vụ của mình là làm tất cả những gì có thể để con tàu ấy đến được nơi cần đến.

Đường Hồ Chí Minh trên biển đã trở thành huyền thoại.

Nhưng huyền thoại ấy không chỉ được viết bằng những trận chiến.

Nó còn được viết bằng những dòng tin ngắn ngủi.

Những tài liệu được giữ kín.

Những mệnh lệnh truyền trong đêm.

Những con người đứng sau hệ thống mà lịch sử đôi khi chỉ gọi bằng hai chữ:

“cơ yếu”.

Và hôm nay, khi nhìn lại những con tàu không số đã đi qua biển cả, chúng ta có thể nhớ đến họ bằng một câu giản dị:

Có những người đã góp phần giữ cho con đường ấy tồn tại bằng chính sự im lặng của mình.

Chú thích ảnh: Tưởng niệm những cán bộ, chiến sĩ đã làm nên Đường Hồ Chí Minh trên biển – trong đó có cả những người làm nhiệm vụ phía sau những chuyến tàu, góp phần bảo đảm thông tin và giữ bí mật tuyến vận tải.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đoàn 125 Hải quân; Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh