NHỮNG NGƯỜI KHÔNG CÓ TÊN TRÊN BIA ĐÁ

Khi nói về lịch sử quê hương, chúng ta thường nhớ đến những người nổi tiếng.

Nhớ các tiến sĩ.

Nhớ những vị quan.

Nhớ những nhân vật được ghi tên trong sử sách.

Nhưng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người có tên trên bia.

Lịch sử còn được làm nên bởi những người không có tên trên bia đá.

Ở Hoạch Trạch, khi nghè xuống cấp, chính quyền và nhân dân đã nhiều lần đóng góp để tu sửa. Năm 2010, nguồn kinh phí do nhân dân đóng góp được sử dụng để tu bổ, tôn tạo nghè.

Ở Văn chỉ Đường An, khi tấm bia bị bỏ ngoài trời, người dân đã chuyển bia về nghè vào khoảng năm 1990.

Ở Thúc Kháng, những người yêu thích Trống quân vẫn duy trì các câu lạc bộ để truyền lại lời hát cho thế hệ trẻ.

Họ không phải là những người được học sinh học trong sách giáo khoa.

Nhưng nếu không có họ, những di sản ấy có thể đã mất.

Một người quét sân nghè.

Một người trông coi di tích.

Một người nhớ vị trí của tấm bia.

Một người dạy trẻ hát một câu Trống quân.

Một người kể cho con cháu nghe rằng ngày xưa làng mình có một vị tiến sĩ.

Những việc ấy tưởng như nhỏ.

Nhưng chính những việc nhỏ đó làm nên sự liên tục của lịch sử.

Có những người dành cả đời để giữ một ngôi đình.

Có người giữ một nghề.

Có người giữ một câu hát.

Có người giữ một câu chuyện.

Họ không được ghi danh trên những tấm bia lớn.

Nhưng họ là những người giữ lửa.

Và nếu gọi dự án này là “Câu chuyện hoa lửa”, thì những con người ấy chính là những người âm thầm giữ ngọn lửa không tắt.

Lịch sử không chỉ thuộc về những người được nhớ đến.

Lịch sử còn thuộc về những người đã giúp chúng ta có thể nhớ.