Những người lính ẩn mình giữa cánh đồng lau

Sau khi triều đình nhà Nguyễn ký các hiệp ước với Pháp vào cuối thế kỷ XIX, phong trào chống Pháp lan rộng ở nhiều địa phương. Tại vùng Hưng Yên, một cuộc khởi nghĩa kéo dài nhiều năm đã diễn ra giữa những cánh đồng lau sậy và đầm lầy. Đó là khởi nghĩa Bãi Sậy, gắn với tên tuổi của Nguyễn Thiện Thuật.

Nguyễn Thiện Thuật sinh năm 1844 tại Hưng Yên. Ông từng làm quan dưới triều Nguyễn và có thời gian giữ chức quan ở vùng Hải Dương. Khi phong trào Cần Vương bùng nổ, ông từ bỏ con đường quan lại, trở về quê tập hợp lực lượng chống Pháp.

Năm 1885, Nguyễn Thiện Thuật dựng cờ khởi nghĩa ở vùng Bãi Sậy. Đây là một vùng đất có nhiều lau sậy, đầm lầy và kênh rạch, rất thuận lợi cho việc ẩn náu và tổ chức đánh du kích. Nghĩa quân không xây dựng một đội quân lớn theo kiểu chính quy mà dựa vào địa hình, chia thành những toán nhỏ, bất ngờ tấn công rồi nhanh chóng rút vào vùng lau sậy.

Người Pháp nhiều lần tổ chức các cuộc càn quét nhằm tiêu diệt nghĩa quân. Nhưng vùng đất Bãi Sậy rộng lớn và phức tạp khiến quân Pháp gặp nhiều khó khăn. Ban ngày, nơi đây có thể trông giống những cánh đồng bình thường. Nhưng khi màn đêm buông xuống, nghĩa quân lại xuất hiện ở một nơi khác.

Người dân địa phương trở thành một phần quan trọng của cuộc khởi nghĩa. Họ cung cấp lương thực, che giấu nghĩa quân, đưa tin về hoạt động của quân Pháp. Chính sự hỗ trợ ấy giúp lực lượng Bãi Sậy có thể tồn tại trong thời gian dài.

Một trong những nét đặc biệt của cuộc khởi nghĩa là cách nghĩa quân tận dụng địa hình. Họ không cố đối đầu trực diện với lực lượng Pháp có ưu thế về vũ khí mà lựa chọn những thời điểm và vị trí có lợi. Một toán quân có thể bất ngờ đánh vào đoàn tuần tra rồi biến mất trước khi đối phương kịp tổ chức phản công.

Nhưng cuộc chiến kéo dài cũng khiến nghĩa quân ngày càng gặp nhiều khó khăn. Quân Pháp tăng cường lực lượng, xây dựng hệ thống đồn bốt và tìm cách cắt đứt sự liên lạc giữa các làng. Một số thủ lĩnh lần lượt bị bắt hoặc hy sinh.

Đến cuối những năm 1880, phong trào Bãi Sậy suy yếu dần. Nguyễn Thiện Thuật phải rút sang Trung Quốc. Cuộc khởi nghĩa cuối cùng không giành được thắng lợi, nhưng đã trở thành một trong những phong trào chống Pháp tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ.

Điều đáng nhớ về Bãi Sậy không nằm ở một trận đánh lớn. Không có những đoàn quân hàng vạn người hay những thành trì nguy nga. Đó là câu chuyện về những người nông dân cầm vũ khí giữa đồng ruộng, dựa vào những con đường làng và những cánh đồng lau sậy để chống lại một đội quân hiện đại hơn.

Ngày nay, vùng đất Hưng Yên đã thay đổi rất nhiều. Những cánh đồng và làng quê năm xưa nằm giữa một cuộc sống hiện đại hơn. Nhưng cái tên Bãi Sậy vẫn còn trong lịch sử như một lời nhắc về một thời kỳ mà người dân Việt Nam ở nhiều vùng quê đã tự mình đứng lên chống lại sự xâm lược.

Nguyễn Thiện Thuật cuối cùng không thể nhìn thấy một Việt Nam độc lập. Ông qua đời năm 1926 tại Trung Quốc, khi cuộc đấu tranh chống Pháp vẫn chưa kết thúc. Có lẽ điều khiến câu chuyện ấy đáng nhớ là một nghịch lý của lịch sử: những người đứng lên đầu tiên thường không phải những người được hưởng thành quả cuối cùng. Nguyễn Thiện Thuật và những người nông dân Bãi Sậy đã thất bại về mặt quân sự, nhưng họ để lại một tinh thần không chịu khuất phục.

Và nhiều thập niên sau, khi một thế hệ khác tiếp tục cuộc đấu tranh giành độc lập, ký ức về những cuộc khởi nghĩa như Bãi Sậy vẫn còn đó – như những lớp đất âm thầm góp vào nền móng của một ngày đất nước tự mình quyết định vận mệnh.