Những người nữ sinh cộng sản thành Huế
Lục chồng báo cũ bản công khai trước cách mạng tháng Tám nhất là vào những năm 1931-1932, 1939-1940 chúng ta thường đọc thấy những tin tức bọn thực dân và tay sai bắt bớ và kết án những người cộng sản. Có những tin đăng vắn tắt vài dòng nhưng gây nhiều xúc động, như tin tòa khâm sứ Trung-kỳ và viện Cơ-mật triều đình Huế kết án một lúc 80 người cộng sản, đăng trên tờ « Đông tây » số ra ngày 30-5-1931. Trong số 80 người Cộng sản đó có 11 người là con gái thành Huế tuổi từ 16, 17 đến 20, 21 là 7 nữ
Tờ báo không bình luận gi về cái tin xúc động đó và không đưa ra một chi tiết nào có ích cho việc tìm hiểu hoạt động của những người con gái đó. Một sự tình cờ đã giúp tôi gặp một trong số những người nữ sinh cách mạng thành Huế 30 năm trước đây, đồng chí Nguyễn Thị Lý, hiện nay làm cống tác hộ sinh tại Hà Nội. Và qua câu chuyện trao đổi tôi hiểu được một phần các hoạt động của người con gái đáng yêu đó của đất sông Hương núi Ngự.
Trong số 11 con gái trên có người xuất thân trong gia đình lao động, có người xuất thân ở gia đình viên chức, giáo học, tiểu thương và có người xuất thân trong gia đình quan lại, làm việc ngay trong Triều. Và không phải tất cả 11 người đều là Cộng sản, có người là Đảng viên cộng sản như chị Quang Thái, chị Lài… có người là hội viên hội học sinh và có người là hội viên hội giải phóng phụ nữ. Xuất thân khác nhau, trình độ giác ngộ khác nhau, ở trong các tổ chức khác nhau, nhưng những người con gái thành Huế ấy cùng chung một lòng yêu nước yêu dân. Vì thế họ đều bị đế quốc và phong kiến kết vào một tội là cộng sản.
Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, năm 1930 sau ngày Đảng thành lập, dưới sự lãnh đạo và cổ vũ của Đảng, phong trào cách mạng ở Huế phát triển mạnh mẽ. Có truyền thống từ phong trào để tang cụ Phan Chu Trinh và đòi thả Phan Bội Châu những năm 1925-1926, phong trào học sinh ở Huế được Đảng lãnh đạo ngày càng phát triển. Phong trào học sinh ở trường nữ học Đồng Khánh khá mạnh. Bảy nữ sinh bị thực dân và phong kiến kết « tội » hoạt động cộng sản nói trên đều là học sinh trường Đồng Khánh.
Trường nữ sinh Đồng Khánh (hiện nay là trường trung học phổ thông Hai Bà Trưng), một trong những cái nôi của phong trào đấu tranh yêu nước của sinh viên, học sinh thành phố Huế
Nữ sinh trường Đồng Khánh, cũng như các học sinh khác ở Huế và trong cả nước, rất kính phục cụ Phan Bội Châu. Nhờ phong trào dấu tranh mạnh mẽ của nhân dân và thanh niên nên bọn thực dân phải trả tự do cho cụ Phan ; sau khi được thả ra, cụ về ở tại Huế. Mùa hè cụ thường sống trong chiếc thuyền con thả trên sông Hương, các mùa khác cụ ở một căn nhà gianh ba gian ở dốc Bến Ngự. Công việc chính của các cụ lúc này và cho đến khi mất là viết sách để giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ đang lớn lên. Những nữ sinh tiến bộ trường Đồng Khánh thường rủ nhau, vài người một, đến thăm cụ Phan, hỏi chuyện cụ và nghe cụ nói chuyện. Cụ rất yêu mến thanh niên, cụ đặt cả biệt hiệu cho những nữ sinh mà cụ đặc biệt yêu mến, như cụ đặt cho chị Lài cái tên rất đẹp-Liên Hương, nghĩa là hoa sen trên sông Hương. Cụ hay nói chuyện giải phóng phụ nữ với chị em đến thăm. Cụ có viết một quyển sách có tên là « Vấn dề phụ nữ », trong đó cụ nói quan điểm của mình về công tác giải phóng phụ nữ. Sau những buổi đi thăm cụ Phan, chị em thường bàn bạc về việc cứu nước, chuyện giải phóng phụ nữ. Ai cũng muốn cứu nước, muốn giải phóng phụ nữ nhưng không biết làm gì để cứu nước, để giải phóng phụ nữ. Nữ thanh niên Huế bị lễ giáo phóng kiến kìm hãm rất khắt khe ngay cả trong sinh hoạt hàng ngày. Họ sống, bề ngoài trầm lặng nhưng trong lòng rất bực bội. Để « phá vỡ lòng kìm hãm », để gây phong trào « giải phóng phụ nữ » một số nữ sinh hăng hái của trường bí mật tập đi xe đạp-xe đạp nam giới, lúc này Huế chưa có xe đạp nữ giới-rồi công khai đi xe đạp qua phố, gây phong trào nữ sinh tập đi xe đạp, một diều mà dư luận ngay cả trong nữ giới cho là « đĩ thõa », đáng phỉ thổ. Họ mạnh bạo vượt qua dư luận phong kiến khác nhưng không biết để làm gì khác. Họ muốn được giải phóng nhưng không có hướng đi tới giải phóng.
