Những người ở lại trong miền nhớ

Có những ký ức không biến mất theo thời gian. Chúng chỉ lặng lẽ nằm sâu hơn trong lòng người, để rồi một ngày, từ một câu hỏi thăm, một câu chuyện đời thường hay một cái tên được nhắc lại, tất cả bất chợt ùa về. Với cô Lê Thị Dĩnh, những ký ức ấy gắn với một thời tuổi trẻ đã đi qua trong chiến tranh, gắn với những người đồng đội từng cùng cô làm việc, cùng ăn, cùng ngủ, cùng tránh bom đạn và cùng chia sẻ với nhau những tháng ngày gian khổ.

Sinh năm 1952, hiện trú tại thôn Tân Tiến, xã Anh Dũng, tỉnh Khánh Hòa, cô Dĩnh đã bước qua hơn bảy thập kỷ cuộc đời. Thời gian đủ dài để một con người trải qua nhiều đổi thay, để những cảnh vật, những công việc và những con người của ngày hôm qua dần trở thành chuyện của một thời đã xa. Nhưng có những điều càng xa lại càng khó quên. Những năm tháng chiến tranh đối với cô là một miền ký ức như vậy.

Trong một buổi gặp gỡ giản dị, các cán bộ thuộc Công an xã Anh Dũng tìm đến thăm cô. Không có một cuộc trò chuyện được chuẩn bị cầu kỳ, không có những câu chuyện mang tính nghi thức. Chỉ là những lời hỏi thăm, những câu chuyện đời thường giữa những cán bộ Công an với một người phụ nữ từng đi qua những năm tháng chiến tranh. Nhưng chính sự giản dị ấy lại mở ra một dòng ký ức sâu lắng.

Cô Dĩnh kể chuyện lúc chậm rãi, lúc nghẹn lại. Những câu chuyện đã cách đây hàng chục năm nhưng cô vẫn nhớ rất rõ. Cô nhớ những người đồng đội năm xưa. Nhớ những ngày tháng gian khổ. Nhớ những đêm làm nhiệm vụ trong tiếng bom đạn. Và đặc biệt, khi câu chuyện nhắc đến những người đã không còn trở về, cảm xúc trong lời kể dường như lắng xuống.

Có lẽ càng về già, người ta càng hiểu sâu sắc hơn hai chữ “may mắn”. Với cô Dĩnh, may mắn không phải là có một cuộc sống giàu sang hay được sống trong những điều kiện tốt đẹp nhất. May mắn của cô là sau tất cả những năm tháng chiến tranh, cô vẫn còn sống, vẫn còn được trở về, vẫn còn được chứng kiến đất nước hòa bình.

Đó là một cách nhìn rất giản dị nhưng sâu sắc. Bởi người đã đi qua chiến tranh mới hiểu bình yên quý giá đến nhường nào. Người từng sống giữa những ngày tháng có bom đạn mới cảm nhận rõ hơn giá trị của một ngày không còn tiếng bom. Và người từng chứng kiến đồng đội không trở về mới hiểu sự sống của chính mình đôi khi cũng là một món quà lớn lao.

Cô Dĩnh may mắn còn được nhìn thấy những thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong một cuộc sống đủ đầy và bình yên hơn rất nhiều so với tuổi trẻ của cô. Trong ánh nhìn của một người đã đi qua chiến tranh, cuộc sống hôm nay không đơn thuần là những tiện nghi hiện đại hay những điều kiện sinh hoạt tốt hơn. Đó còn là cơ hội được học tập, được làm việc, được lựa chọn tương lai và được sống trong một đất nước hòa bình.

Nhưng khi nhắc đến quá khứ, điều cô nhớ nhất lại không phải là những gian khổ mà bản thân từng chịu đựng. Cô không nhớ nhất mình đã mang bao nhiêu cân trên vai, cũng không phải mình đã làm bao nhiêu công việc nặng nhọc. Điều cô nhớ nhất là những gương mặt của đồng đội.

Những con người ấy từng hiện diện rất gần trong cuộc đời cô. Họ cùng nhau làm việc, cùng ăn, cùng ngủ, cùng tránh bom đạn, cùng chia sẻ với nhau những lúc khó khăn. Có thể khi còn trẻ, giữa những ngày tháng nối tiếp nhau bằng công việc và nhiệm vụ, người ta không nghĩ rằng một ngày nào đó những khoảnh khắc ấy sẽ trở thành những ký ức quý giá nhất.

Nhưng chiến tranh đi qua và thời gian tiếp tục trôi. Những cô gái, chàng trai năm nào cũng đã già đi. Và có những người thì không còn cơ hội trở về.

Có những mất mát không thể được đo bằng thời gian. Nhiều năm đã trôi qua nhưng một gương mặt quen, một người đồng đội từng ở bên cạnh trong những ngày gian khổ vẫn có thể trở về nguyên vẹn trong ký ức. Có lẽ bởi ký ức về con người luôn có một sức sống riêng. Nó không chỉ nằm trong trí nhớ mà còn nằm trong tình cảm, trong sự biết ơn và trong khoảng trống mà những người đã đi xa để lại.

Cô Dĩnh từng nói rằng có những ký ức tưởng rằng thời gian sẽ làm phai mờ, nhưng thực ra thời gian chỉ khiến chúng nằm sâu hơn trong lòng người. Để rồi một câu hỏi, một câu chuyện hay một kỷ niệm bất chợt được nhắc lại cũng đủ khiến tất cả ùa về.

Trong câu chuyện của cô, tình đồng đội hiện lên không phải bằng những điều lớn lao mà bằng những hình ảnh rất nhỏ. Một người động viên người kia. Một câu nói đơn giản. Một cái nhìn. Một bàn tay giúp đỡ nhau. Những điều tưởng như rất bình thường trong cuộc sống lại có thể trở nên vô cùng quý giá khi con người đứng giữa những ngày tháng gian khổ và hiểm nguy.

Những lúc có bom đạn, cô cùng đồng đội chủ yếu làm ca đêm để hạn chế nguy hiểm. Ban ngày đã mệt, đêm xuống lại tiếp tục công việc. Trong bóng tối, họ phải làm việc với sự cảnh giác, luôn sẵn sàng đối phó với những tình huống bất ngờ. Nỗi sợ là có thật, nhưng họ không để nỗi sợ khiến mình lùi bước. Bên cạnh mỗi người vẫn còn đồng đội, và chính sự hiện diện của nhau đã trở thành một điểm tựa.

“Chúng tôi cứ thế cùng nhau đi qua những ngày tháng gian khổ”. Đằng sau câu nói ấy là cả một quãng đời. “Cùng nhau” không chỉ là cùng làm một công việc. Đó còn là cùng chia sẻ một hoàn cảnh, cùng chịu đựng thiếu thốn, cùng đối diện với hiểm nguy và cùng giữ cho nhau niềm tin để bước tiếp.

Nhìn lại những gì đã trải qua, cô Dĩnh không nhận phần công lao về mình. Cô chưa bao giờ nghĩ mình đã làm được điều gì quá lớn lao. Cô chỉ thấy mình đã góp một phần sức lực rất nhỏ bé vào công việc chung của đất nước. Người cầm súng chiến đấu ngoài mặt trận có nhiệm vụ của mình; cô cùng đồng đội ở hậu phương, trong các đội công tác, trong những công việc phục vụ chiến đấu cũng có nhiệm vụ của mình. Mỗi người một việc, mỗi người góp một chút sức lực.

Có lẽ chính sự khiêm nhường ấy khiến câu chuyện về cô trở nên gần gũi. Cô không nhìn quá khứ như một điều để kể về bản thân, mà như một phần của một thế hệ. Những gì cô đã làm chỉ là một phần nhỏ trong công việc chung, nhưng từng phần nhỏ ấy, khi được góp lại bởi nhiều con người, đã tạo nên một hành trình lớn.

Ngày 01/6/20207, bà Lê Thị Dĩnh được Chủ tịch Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tặng Huy chương kháng chiến Hạng Nhì vì đã có thành tích trong cuộc Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Đó là phần thưởng ghi nhận những đóng góp của cô trong những năm tháng kháng chiến. Nhưng nếu hỏi điều gì còn ở lại sâu nhất trong lòng cô sau từng ấy năm, có lẽ đó vẫn là tình đồng đội và những con người mà cô từng cùng đi qua những ngày tháng không thể nào quên.

Cô cho biết, thời điểm ấy không có những điều kiện tốt như hôm nay. Không có cuộc sống đủ đầy, không có những phương tiện hiện đại. Nhưng họ có tình đồng đội, có niềm tin và có một mục tiêu chung. Những điều ấy đã tạo nên sự gắn kết giữa những con người trong một hoàn cảnh đặc biệt.

Ngày nay, khi đất nước đã hòa bình, cô Dĩnh đã trở thành một người phụ nữ lớn tuổi. Thế hệ của cô đã đi qua. Những cô gái, chàng trai năm nào đã già đi hoặc có người đã mãi mãi nằm lại. Nhưng theo cô, có một điều không đi qua cùng thế hệ ấy: câu chuyện về lòng yêu nước thì không bao giờ cũ.

Lời nhắn của cô dành cho thanh niên hôm nay vì thế không phải là một lời kể về chiến tranh đơn thuần. Đó là lời nhắn của một người từng đi qua những năm tháng mà thế hệ trẻ hôm nay khó có thể hình dung đầy đủ.

Cô nói rằng các cháu đang được sống trong những ngày tháng mà thế hệ của cô từng mong ước. Các cháu được học tập, được làm việc, được lựa chọn tương lai, được sống trong một đất nước hòa bình. Đó là điều rất đáng trân trọng.

Nhưng cô cũng không đặt tình yêu nước của thế hệ hôm nay lên cùng một khuôn mẫu với thế hệ của mình. Các cháu không nhất thiết phải bước vào nơi bom đạn như những người ngày trước. Thời đại đã khác, hoàn cảnh đã khác, nhưng trách nhiệm đối với quê hương, đất nước vẫn có thể được thể hiện bằng những việc rất bình dị.

Yêu nước có thể bắt đầu từ việc làm có trách nhiệm. Có thể bắt đầu từ cách sống tử tế. Có thể bắt đầu từ việc chấp hành pháp luật, biết yêu thương gia đình, cộng đồng và sẵn sàng cống hiến khi quê hương, đất nước cần.

Đó là một lời nhắn không cầu kỳ. Nhưng có lẽ chính bởi không cầu kỳ nên lại dễ chạm đến lòng người. Bởi yêu nước không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng những hành động lớn lao. Trong cuộc sống bình thường, mỗi người đều có thể bắt đầu từ trách nhiệm với công việc của mình, từ cách ứng xử với người thân, từ ý thức đối với cộng đồng và từ thái độ trước những điều mà đất nước đang cần.

Điều cô mong nhất là các cháu đừng quên quá khứ. Bởi nếu không biết những thế hệ trước đã đi qua những gì, chúng ta sẽ khó hiểu hết giá trị của cuộc sống bình yên hôm nay.

Quá khứ ở đây không chỉ là những mốc thời gian hay những câu chuyện đã được ghi lại. Quá khứ còn là những con người cụ thể, những gương mặt cụ thể, những tuổi trẻ đã từng sống, từng làm việc, từng chịu đựng gian khổ và có người đã không trở về. Nhớ về họ cũng là một cách để hiểu rằng sự bình yên hôm nay không phải điều tự nhiên mà có.

Trong câu chuyện của cô Lê Thị Dĩnh, điều còn lại sau chiến tranh không chỉ là những kỷ niệm về một thời hoa lửa. Đó còn là tình đồng đội, sự biết ơn đối với những người đã nằm lại, niềm may mắn của người còn sống và trách nhiệm trao lại ký ức cho thế hệ sau.

Một người phụ nữ đã bước qua hơn bảy thập kỷ cuộc đời, nhưng khi kể về những năm tháng tuổi trẻ, cô vẫn nhớ rất rõ những con người đã từng ở bên mình. Có những người còn sống, có những người đã già đi, có những người đã mãi mãi nằm lại. Tất cả cùng tồn tại trong miền nhớ của cô như những dấu mốc không thể xóa nhòa.

Và từ miền nhớ ấy, một thông điệp giản dị được trao lại cho hôm nay: hãy trân trọng hòa bình, hãy sống có trách nhiệm, hãy tử tế với gia đình và cộng đồng, hãy sẵn sàng cống hiến khi quê hương, đất nước cần và hơn hết, đừng quên những thế hệ đã đi trước.

Bởi một dân tộc không chỉ được nối tiếp bằng những thế hệ sinh ra sau, mà còn bằng ký ức về những người đã từng sống trước đó. Khi một câu chuyện được kể lại, một phần ký ức được giữ lại. Khi một thế hệ biết lắng nghe câu chuyện của thế hệ trước, giá trị của bình yên hôm nay cũng được nhìn thấy rõ hơn.

Cô Dĩnh đã bước ra từ một thời hoa lửa. Những năm tháng ấy đã lùi xa, nhưng những người đồng đội, những ký ức và tình cảm mà cô mang theo vẫn còn đó. Và có lẽ, chừng nào những câu chuyện như thế còn được kể, chừng đó một phần ký ức về những con người đã sống, đã cống hiến và đã đi qua chiến tranh vẫn còn được gìn giữ trong đời sống hôm nay.