NHỮNG NHÂN CHỨNG CỦA MÙA THU ĐỘC LẬP
Họ là những người đã sống qua những ngày tháng Tám lịch sử, khi cả dân tộc cùng vùng lên giành lại chính quyền từ tay phát-xít Nhật và thực dân Pháp. Ở tuổi xưa nay hiếm, giọng nói đã khô khốc theo thời gian, nhưng mỗi khi nhắc về cuộc tổng khởi nghĩa năm 1945, đôi mắt họ lại bừng sáng như thể vừa mới được chứng kiến ngày hôm qua.
Tháng Tám về trên mảnh đất Quảng Ninh, mang theo cái nắng cuối hè dịu dàng hơn. Trong những căn nhà nhỏ nằm khiêm nhường giữa phố thị đang lên, ba cựu binh già - Phạm Hồng Sơn, Phùng Ngọc Hùng, Lê Vương - vẫn ngồi đó, lặng lẽ như những chứng nhân của một thời đã qua. Họ là những người đã cầm búa, gậy, xà-beng, dao, rựa, và đôi khi chỉ là lòng quyết tâm, để bước vào cuộc chiến giành lại độc lập cho dân tộc. Ở cái tuổi mà người ta thường nghĩ đến sự an nghỉ, họ vẫn còn đó, với trí nhớ sắc lẹm và một niềm tự hào không thể tắt.
Tôi ngồi trước ông Phạm Hồng Sơn, 94 tuổi, ở khu 5b, phường Quang Trung, thành phố Uông Bí. Ông gầy, dáng người đã nhỏ đi nhiều, nhưng đôi mắt sắc như dao. Khi tôi nhắc về cuộc tổng khởi nghĩa tháng Tám, ông ngồi thẳng dậy, và tôi thấy lịch sử đang sống lại trong từng cử chỉ của ông."Ngày 8 tháng 6 năm 1945, khi Việt Minh thành lập 'Đệ tứ Chiến khu' kêu gọi quần chúng tham gia khởi nghĩa, tôi đã cùng thanh niên và người dân vùng lên bắt lý trưởng, nộp ấn tín cho cách mạng. Chúng tôi nổi dậy đốt kho thóc của Nhật, chia cho nhân dân, tham gia giải phóng Đông Triều" - ông kể, giọng trầm nhưng vẫn vang, như tiếng chuông đồng cũ.
Rồi ông dừng lại, như thể để cảm nhận lại không khí sục sôi của ngày nào. "Sau đó, tôi tiếp tục tham gia cùng đoàn người bừng bừng khí thế, ngược về các tổng, huyện kêu gọi khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân tại đồn Tràng Bạch, Uông Bí, Quảng Yên...". Ông ngừng, đôi mắt ông như nhìn xuyên qua tôi, hướng về một miền ký ức xa xôi.
"Tôi không bao giờ quên được giây phút khi nghe đại biểu Mặt trận Việt Minh đọc lệnh khởi nghĩa. Lúc ấy, tôi cùng mọi người hô vang: 'Việt Minh muôn năm! Đả đảo phát-xít, đả đảo thực dân! Chính quyền về tay nhân dân!'" - giọng ông rưng rưng, như thể vẫn còn vang vọng tiếng hô hào của hàng ngàn người. Ông nhớ như in hình ảnh lực lượng khởi nghĩa và nhân dân ôm chầm lấy nhau trong nước mắt, niềm vui vỡ òa sau 80 năm bị thực dân Pháp đô hộ. "Tinh thần lúc đó vui sướng lắm. Người dân đã được làm chủ đất nước".
Ông nhìn về phía tấm ảnh Bác Hồ treo trên tường, nghẹn ngào: "Đi hết nửa đời người, chứng kiến biết bao thăng trầm, biến cố của lịch sử, từ chỗ đất nước trong ách nô lệ, cuộc sống người dân đói khổ lầm than, cho đến bây giờ, Quảng Ninh đã có những bước phát triển nhảy vọt, người dân có cuộc sống khấm khá, văn minh. Tôi luôn tin rằng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã lãnh đạo nhân dân làm nên điều thần kỳ ấy".
Cách đó không xa, tại khu 6, phường Bãi Cháy, thành phố Hạ Long, cựu chiến binh Phùng Ngọc Hùng, 84 tuổi, đang ngồi trong căn nhà nhỏ với những kỷ niệm còn đầy ắp. Ông Hùng sinh năm 1927, nhưng trí nhớ của ông về những ngày tháng Tám vẫn sắc bén như một lưỡi gươm mài dũa.
"Năm 1944, khi Mỹ - Nhật đánh nhau, bom đạn bắn phá vào thị xã Hồng Gai, kho thóc của Nhật bị đốt cháy. Dân đói, họ tới mót thóc cháy để ăn, bị phát-xít Nhật bắt được, chúng đánh đập, tra tấn rất dã man" - ông kể, đôi mắt như tối lại khi nhớ về cảnh người chết la liệt trên đường. "Ngày nào tôi cũng chứng kiến xác người ở ngoài đường, xe chở xác người đi chôn tại chân núi Mắm Tôm. Cảnh tượng lúc ấy thôi thúc tôi muốn tham gia cách mạng hơn, đi theo Đảng, được cầm súng bảo vệ Tổ quốc".
Đầu tháng 8 năm 1945, Việt Minh về tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia đảo chính, giành lại chính quyền. Người dân Hồng Gai ai cũng một lòng theo Việt Minh, sục sôi ý chí đấu tranh. Ông Hùng nhớ lại những đêm 16, 17, 18 tháng 8: "Người dân đốt đuốc sáng rực, tay cầm búa, gậy, xà-beng, dao, rựa... hừng hực khí thế tiến lên giành chính quyền. Lúc ấy, tôi cùng các thanh niên khác đã cầm bom tự chế bằng vôi bột và mảnh sành tiến vào các đồn, bốt của địch, bắt bọn tay sai phải quy hàng, trao lại chính quyền về tay nhân dân".
Giọng ông bỗng trùng xuống, như sự xúc động đang dâng lên. "Đó là khoảnh khắc vô cùng đáng nhớ mà cả cuộc đời tôi sẽ không bao giờ quên". Rồi ông mỉm cười, nụ cười của người đã từng chứng kiến nhiều hơn những gì một đời người có thể chịu đựng. "Sau khi giành được chính quyền, cuộc sống của người dân bước sang một trang mới. Nạn đói, nghèo, dốt dần dần được đẩy lùi. Người dân hăng say lao động, sản xuất..."
Ông Hùng lên đường nhập ngũ tháng 8 năm 1947, trực tiếp tham gia chiến đấu ở nhiều chiến trường trên cả nước cho đến ngày đất nước giải phóng hoàn toàn. Khi nhắc đến ý nghĩa của Cách mạng Tháng Tám, ông khẳng định, giọng đầy tự hào: "Cách mạng Tháng Tám 1945 đã tạo nên một bước ngoặt lịch sử, làm thay đổi vận mệnh của đất nước và dân tộc, mở ra kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Chúng tôi vẫn thường giáo dục các con, cháu luôn ghi nhớ và phát huy truyền thống cách mạng, ra sức học tập, lao động đóng góp xây dựng quê hương, bảo vệ lãnh thổ, chủ quyền đất nước".
Ở một góc khác của Quảng Ninh, tại thị trấn Quảng Hà, huyện Hải Hà, cựu chiến binh Lê Vương, 90 tuổi, ngồi trong ngôi nhà nhỏ trên phố Nguyễn Du. Sinh năm 1927 trong một gia đình có truyền thống cách mạng ở Hà Cối (nay là huyện Hải Hà), ông Vương sớm được giác ngộ, đầu năm 1945 tham gia kháng chiến, làm liên lạc cho Ban Chỉ đạo miền Đông.
"Khi Nhật - Pháp đánh nhau, tôi tham gia cướp kho thóc của Nhật và nhập ngũ tại Trung đoàn 98" - ông kể. Đôi mắt ông sáng lên khi nhớ lại những ngày tham gia chiến đấu tại Chiến khu Đông Triều, rồi ngày 19 tháng 8 năm 1945 nhận tin báo chúng ta đã giành chiến thắng trên tất cả các chiến trường. "Cả đơn vị vui mừng trong nước mắt, hân hoan, cùng nhân dân hô vang: 'Việt Minh muôn năm! Đả đảo phát-xít Nhật! Chính quyền về tay nhân dân!'" - ông nhớ lại, giọng vẫn còn rung động như mới hôm qua.
Ông Vương bảo, khi biết tin ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hà Nội, đêm hôm trước đó cả đơn vị ai cũng thao thức vì vui sướng. "Khí thế sục sôi của Cách mạng Tháng Tám đã hun đúc niềm tin tất thắng để chúng tôi tiếp tục đi trên con đường đấu tranh giải phóng dân tộc cho đến ngày toàn thắng" - ông nói, giọng vang lên như một lời khẳng định.
Năm 1972, ông xuất ngũ, trở về quê hương, cùng nhân dân kiến thiết xây dựng. Ông chia sẻ: "Tôi tin rằng, kế thừa những truyền thống quý báu của dân tộc, trong thời gian tới, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc huyện Hải Hà sẽ cùng với cả nước tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, nỗ lực thi đua thực hiện thắng lợi các mục tiêu, nghị quyết Đại hội Đảng các cấp đã đề ra".
Tôi rời Quảng Ninh khi những tia nắng cuối ngày đang tắt dần trên vịnh Hạ Long. Những câu chuyện của ba cựu chiến binh vẫn còn văng vẳng bên tai, như một bản trường ca bất tận. Họ là những chứng nhân sống, đã chứng kiến khoảnh khắc lịch sử vĩ đại nhất của dân tộc thế kỷ XX - khoảnh khắc mà một dân tộc bị áp bức bỗng vùng lên, đứng dậy, giành lại chính quyền từ tay kẻ thù, mở ra một kỷ nguyên mới cho đất nước.
Ba cuộc đời khác nhau, ba hoàn cảnh khác nhau, nhưng họ có một điểm chung: họ đã sống trọn vẹn cho Tổ quốc. Họ đã cầm búa, gậy, xà-beng trong những ngày tháng Tám cách đây gần 80 năm, và họ vẫn còn đó, tiếp tục truyền ngọn lửa đam mê, lòng yêu nước và ý chí bất khuất cho thế hệ hôm nay và mai sau.
Khi nhìn họ, tôi chợt nghĩ: chiến tranh đã qua đi, nhưng những gì họ đã làm, đã hy sinh, sẽ không bao giờ phai nhạt. Họ là hiện thân của một dân tộc kiên cường, một dân tộc
đã từng bước đi qua bóng tối để tìm thấy ánh sáng.
"Nhờ ánh sáng của Đảng soi đường, dẫn lối, cả dân tộc đã đi đến thắng lợi" - câu nói của ông Lê Vương như một lời khẳng định cuối cùng, một điệp khúc vang lên sau mỗi câu chuyện.
Mùa thu năm ấy đã qua lâu lắm rồi. Nhưng mùa thu ấy sẽ còn mãi trong tim của những người đã sống qua nó, và sẽ còn mãi trong ký ức của một dân tộc đã biết đứng dậy, đoàn kết, chiến đấu và chiến thắng.
Và khi tôi nhìn lại, tôi thấy ba bóng dáng già nua ấy đang ngồi đó, trong những căn nhà nhỏ của mình, như ba ngọn đèn vẫn còn cháy sáng, soi đường cho những thế hệ mai sau.
Quảng Ninh, những ngày cuối tháng Tám, trời đã bớt nắng. Nhưng trong lòng người, ngọn lửa tự hào vẫn cháy mãi không nguôi.
