Những nhân tố tạo nên nhà cách mạng, nhà báo lớn

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình nhà nho nghèo, giữa lúc nước mất, nhà tan, nhân dân lao động sống cuộc đời nô lệ, lầm than, truyền thống yêu nước, cần cù, chịu khó lao động của quê hương Thái Bình đã hun đúc nên lòng yêu nước, chí căm thù giặc sâu sắc và nung nấu quyết tâm đấu tranh cách mạng, giải phóng quê hương, đất nước của người thanh niên Nguyễn Đức Cảnh. Môi trường học tập tại Trường Thành Chung - Nam Định với nhiều học sinh giàu lòng yêu nước như Đặng Xuân Khu (Trường Chinh), Đặng Xuân Thiều, Nguyễn Danh Đới, Trần Đăng Huyên, Nguyễn Văn Hoan, Nguyễn Văn Năng, Đặng Châu Tuệ,… đã cuốn hút Nguyễn Đức Cảnh say mê với sự nghiệp bút nghiên.

Trong những năm 1924 - 1925, phong trào cách mạng nước ta có nhiều chuyển biến. Nhiều sách báo tiến bộ từ nước ngoài được đưa về như Người cùng khổ (Le Paria), với những bài viết đanh thép tố cáo tội ác bóc lột của thực dân, đế quốc của Nguyễn Ái Quốc đã tác động sâu sắc đến học sinh Trường Thành Chung, khơi dậy lòng yêu nước, chí căm thù giặc của nhiều thanh niên trí thức trong đó có Nguyễn Đức Cảnh.

Năm 1926, Nguyễn Đức Cảnh lên Hà Nội, làm việc tại Hiệu ảnh Hưng Ký, rồi dạy học tại Trường tư thục Công Ích và trải qua nhiều công việc, trong đó có việc làm thợ sắp chữ ở nhà in Lê Văn Tân (sau là nhà in Mạc Đình Tư). Môi trường này vừa giúp Nguyễn Đức Cảnh có điều kiện tiếp xúc gần gũi với tầng lớp công nhân, lao động, vừa có thêm hiểu biết về lĩnh vực in ấn, bài vở... Trong quá trình làm việc, Nguyễn Đức Cảnh được tiếp xúc, giao lưu với nhiều thanh niên trí thức tiến bộ như Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính, Hồ Văn Mịch, Trúc Khê, Ngô Văn Triệu… Cùng sinh hoạt trong Câu lạc bộ Nam Đồng thư xã, hằng ngày đọc và trao đổi các tác phẩm do Nam Đồng thư xã ấn hành như Con đường khứ quốc, Gương thành bại, Dân tộc chủ nghĩa, Trưng Vương,… giúp Nguyễn Đức Cảnh và những thanh niên khác nhận thức được căn nguyên của áp bức bóc lột, sự bần cùng của những người lao động và tính tất yếu của áp bức là sự bùng nổ của phản kháng, đấu tranh.

Tháng 9-1927, Nguyễn Đức Cảnh cùng với Lý Hồng Nhật sang Quảng Châu (Trung Quốc) tìm gặp Tổng bộ Thanh niên. Tại đây, mặc dù không được trực tiếp gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, nhưng Nguyễn Đức Cảnh được tham gia lớp huấn luyện chính trị cùng các đồng chí Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong, Trương Văn Lĩnh, Hà Huy Tập,… và được tiếp xúc với các tài liệu cách mạng, nhất là tác phẩm “Đường Kách mệnh” của Nguyễn Ái Quốc. Được học tập và nghiên cứu các tác phẩm, các bài giảng của Nguyễn Ái Quốc về lịch sử cách mạng thế giới, Cách mạng Tháng Mười Nga, Quốc tế cộng sản,… tầm nhận thức của ông nâng lên một bước mới. Người thanh niên yêu nước Nguyễn Đức Cảnh nhận thức rõ hơn vai trò lãnh đạo của giai cấp vô sản đối với cách mạng và cách mạng giải phóng dân tộc, từ đó quyết định gia nhập Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên, trở thành người thanh niên cộng sản tiêu biểu của Việt Nam. Với những hoạt động cách mạng hăng hái, sôi nổi, Nguyễn Đức Cảnh được cử vào Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ, trực tiếp phụ trách Tỉnh bộ Hải Phòng. Khi vào làm việc ở Nhà máy Ca-rông, làm công nhân khuân vác tại bến cảng Hải Phòng, Nguyễn Đức Cảnh đi sâu tìm hiểu đời sống, tâm tư nguyện vọng của công nhân, có điều kiện để tuyên truyền, giác ngộ công nhân về Chủ nghĩa Mác - Lê-nin, về vai trò, sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và cùng công nhân đấu tranh chống lại sự áp bức, bóc lột của giới chủ.

Tháng 8-1928, tại Hội nghị Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ, từ những ý kiến của Nguyễn Đức Cảnh với sự am hiểu về công nhân, phong trào công nhân, Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ ra nghị quyết đẩy mạnh vận động, tuyên truyền và phát triển cơ sở cách mạng trong công nhân, đề ra chủ trương “vô sản hóa” trong công nhân. Ở Hải Phòng, các đồng chí Lương Khánh Thiện vào Nhà máy Chai, Bùi Bá Đằng vào Nhà máy Tơ, Nguyễn Lương Bằng, Nguyễn Bá Biên làm phu kéo xe tay, Nguyễn Đức Cảnh và Hạ Bá Cang vào Nhà máy Ca-rông,… đã “cùng mo cơm nắm, manh áo rách, chiếc nón tơi và đôi chân đất, những chiến sĩ cách mạng đã sống và lao động thực sự cuộc đời của người thợ bị áp bức và bóc lột. Từ đó, họ đã hòa nhập được với quần chúng thợ thuyền ngay trên hè đường của thành phố hay trong những căn nhà lụp xụp của gia đình người thợ. Những chiến sĩ cách mạng đã khơi dậy lòng yêu nước, ý thức giai cấp trong quần chúng lao khổ”(1). Khi hòa mình vào phong trào công nhân, Nguyễn Đức Cảnh càng nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của báo chí và công tác tuyên truyền. Ban ngày vào xưởng quai búa, hoặc làm phu khuân vác ở bến tàu, ban đêm ông thức khuya cặm cụi viết báo tuyên truyền cách mạng. Ông là ký giả của các tờ báo sục sôi tinh thần cách mạng hồi đó như: Cờ đỏ, Tin tức, Đồng lòng tranh đấu,... với các bút danh Trọng, Quý, Vũ... Ngày 28-7-1929, Tổng Công hội đỏ ra đời, Nguyễn Đức Cảnh vừa là người đứng đầu Công hội đỏ, vừa là người trực tiếp phụ trách báo Lao động và tạp chí Công hội đỏ. Ông làm báo cùng các đồng chí Trần Học Hải, Trường Chinh, Trịnh Đình Cửu, Trần Văn Sửu...; dồn tâm sức viết bài, biên tập, biên dịch với nhiều bút danh khác nhau.