NHỮNG THUYỀN TRƯỞNG HUYỀN THOẠI CỦA ĐOÀN 125 HẢI QUÂN ( Ghi chú về tiêu đề Tên gọi “Đoàn 125” được dùng từ tháng 1-1964; trước đó đơn vị mang tên Đoàn 759, được thành lập ngày 23-10-1961. Vì vậy, trong câu chuyện sẽ dùng cả hai tên theo đúng từng giai đoạn lịch sử)

Thời kỳ lịch sử

1961–1975 – Kháng chiến chống Mỹ, hoạt động của Đoàn 759 và Đoàn 125 trên Đường Hồ Chí Minh trên biển.
PHẦN I – NHỮNG CON TÀU RA ĐI TỪ BẾN K15

Ngày 23-10-1961, Đoàn Vận tải biển 759 được thành lập với nhiệm vụ vận chuyển vũ khí, trang bị và cán bộ từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam bằng đường biển.

Đó là một quyết định có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi lúc ấy, tuyến đường bộ vào Nam đã bị đối phương đánh phá và kiểm soát gắt gao.

Một con đường khác phải được mở.

Trên biển.

Nhưng biển Đông không phải một con đường dễ đi.

Không có những cột mốc chỉ đường.

Không có những con đường tránh bom.

Không có hầm trú ẩn khi máy bay xuất hiện.

Một khi bị phát hiện, con tàu có thể bị tàu chiến và máy bay bao vây giữa biển.

Và vì vậy, những con tàu của Đoàn 759 phải hoạt động trong bí mật tuyệt đối.

Chúng không mang số hiệu cố định khi thực hiện nhiệm vụ.

Tàu có thể thay đổi hình dạng, quốc tịch giả, cờ và số hiệu tùy từng vùng biển để tránh bị nhận diện.

Người chỉ huy con tàu phải hiểu biển.

Phải biết tránh địch.

Phải biết xác định phương hướng trong những đêm không có ánh sáng.

Và quan trọng nhất:

phải biết đưa con tàu đến đúng nơi mà không để lộ mình là ai.

Ngày 11-10-1962, chiếc tàu gỗ Phương Đông 1 rời Bến K15 ở Đồ Sơn.

Thuyền trưởng là Lê Văn Một.

Chính trị viên là Bông Văn Dĩa.

Trên tàu có 30 tấn vũ khí.

Sau sáu ngày lênh đênh trên biển, con tàu cập Vàm Lũng, Cà Mau an toàn. Đây được ghi nhận là chuyến mở đầu cho tuyến vận tải biển chi viện chiến trường miền Nam bằng tàu không số.

Không có tiếng reo hò khi con tàu rời bến.

Không có cờ hiệu lớn.

Chỉ có một con tàu gỗ lặng lẽ rời khỏi bờ.

Nhưng từ chuyến đi ấy, một tuyến đường chiến lược đã thực sự được khai thông.

Và những người đứng sau tay lái của những con tàu ấy bắt đầu bước vào một cuộc chiến mà mỗi chuyến đi đều có thể là chuyến đi cuối cùng.

Chú thích ảnh: Bến K15 ở Đồ Sơn – một trong những địa điểm gắn với điểm xuất phát của Đường Hồ Chí Minh trên biển. Hình ảnh các tàu không số và bến K15 là những tư liệu quan trọng về giai đoạn mở tuyến vận tải biển chiến lược.

Nguồn: Bộ Quốc phòng; Cục Di sản văn hóa; TTXVN.

PHẦN II – HỒ ĐẮC THẠNH VÀ NHỮNG CHUYẾN TÀU VỀ VŨNG RÔ

Trong số những thuyền trưởng tiêu biểu của Đoàn 125, Hồ Đắc Thạnh là một cái tên gắn liền với bến Vũng Rô.

Ông sinh năm 1934, quê Phú Yên, xuất thân trong một gia đình làm nghề biển.

Năm 1962, ông được điều về Đoàn 759 – tiền thân của Đoàn 125. Sau nhiều chuyến vận tải, ông được giao chỉ huy Tàu 41.

Nhiệm vụ lần này đặc biệt hơn.

Đó là mở tuyến vào Vũng Rô, quê hương của chính ông.

Ngày 16-11-1964, Tàu 41 rời Hải Phòng, chở hơn 60 tấn vũ khí, thuốc men vào Phú Yên.

Con tàu được ngụy trang thành tàu đánh cá.

Bên ngoài là dáng vẻ của một con tàu dân sự.

Nhưng bên trong là hàng chục tấn vũ khí.

Khi đến Vũng Rô, tàu được áp sát vách núi và ngụy trang để tránh sự phát hiện của đối phương.

Chuyến đầu thành công.

Rồi chuyến thứ hai.

Rồi chuyến thứ ba.

Đặc biệt, một chuyến tàu 41 đã cập Vũng Rô vào đúng dịp Tết Ất Tỵ 1965.

Với Hồ Đắc Thạnh, đó không chỉ là một chuyến vận tải.

Đó là lần trở về quê hương sau nhiều năm xa cách – nhưng ông trở về trên một con tàu bí mật, mang theo vũ khí cho chiến trường.

Theo tư liệu của Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong tổng số 12 chuyến chở vũ khí vào Nam, Hồ Đắc Thạnh từng cập nhiều bến ở Bến Tre, Trà Vinh, Cà Mau, Quảng Ngãi và Phú Yên; riêng ba chuyến vào Vũng Rô là những kỷ niệm đặc biệt sâu sắc đối với ông.

Vũng Rô sau này trở thành một trong những biểu tượng của Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Và trong ký ức của vùng biển ấy, hình ảnh người thuyền trưởng Tàu 41 vẫn còn rất rõ:

Một người con quê biển.

Một người cầm lái.

Và một con tàu âm thầm chở hàng trăm tấn vũ khí vào chiến trường.

Chú thích ảnh: Anh hùng LLVTND Hồ Đắc Thạnh và Tàu 41 – con tàu gắn với ba chuyến cập bến Vũng Rô trong giai đoạn 1964–1965.

Nguồn: Quân đội nhân dân; VietnamPlus; tư liệu lịch sử Vũng Rô.

PHẦN III – NGUYỄN PHAN VINH VÀ TÀU 235

Nếu Hồ Đắc Thạnh gắn với những chuyến tàu vào Vũng Rô, thì Nguyễn Phan Vinh trở thành một trong những biểu tượng bi tráng nhất của Đoàn tàu không số.

Ông sinh năm 1933, quê Điện Nam, Điện Bàn, Quảng Nam.

Năm 1968, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân đang đến gần, Đoàn 125 nhận một nhiệm vụ đặc biệt:

đưa vũ khí vào chiến trường trong cùng một đợt, từ nhiều hướng, nhằm phân tán sự theo dõi của đối phương.

Bốn con tàu được lựa chọn:

• Tàu 165 – thuyền trưởng Nguyễn Chánh Tâm.

Tàu 235 chở hơn 14 tấn vũ khí vào khu vực Hòn Hèo, Khánh Hòa.

Ngày 27-2-1968, tàu rời căn cứ.

Sau nhiều ngày trên biển, tàu tiếp cận khu vực Nha Trang.

Đối phương phát hiện.

Các tàu chiến được huy động.

Nguyễn Phan Vinh phải điều khiển con tàu luồn lách qua đội hình đối phương, tìm cách tiếp cận bến.

Tàu cuối cùng vào được khu vực Hòn Hèo và giao hàng.

Nhưng khi chuẩn bị rời bến, tàu lại bị phát hiện.

Cuộc chiến bắt đầu.

Tàu 235 không còn đường lui.

Các thủy thủ chiến đấu trong tình thế hoàn toàn bất lợi.

Sau nhiều giờ chiến đấu, Nguyễn Phan Vinh ra lệnh cho những người còn lại rời tàu.

Ông ở lại cùng đồng đội để phá hủy con tàu, bảo đảm vũ khí và bí mật không rơi vào tay đối phương.

Nguyễn Phan Vinh hy sinh.

Ông mới 35 tuổi.

Năm 1970, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Sau này, một đảo thuộc quần đảo Trường Sa được mang tên Phan Vinh.

Có những người thuyền trưởng trở về và kể lại chuyến đi.

Có những người thuyền trưởng không trở về.

Nguyễn Phan Vinh thuộc về những người thứ hai.

Nhưng con tàu 235 đã không biến mất cùng ông.

Nó ở lại trong lịch sử.

Và tên người thuyền trưởng của nó cũng ở lại với biển.

Chú thích ảnh: Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Phan Vinh – Thuyền trưởng Tàu 235 của Đoàn tàu không số; người đã hy sinh cùng đồng đội trong trận chiến trên vùng biển Hòn Hèo ngày 1-3-1968.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Báo Công an nhân dân; Bảo tàng Hải quân.

PHẦN IV – NGUYỄN ĐỨC THẮNG VÀ TÀU 43

Trong cùng nhiệm vụ tuyệt mật ấy, Tàu 43 do Thuyền trưởng Nguyễn Đức Thắng chỉ huy được giao đưa vũ khí vào Đức Phổ, Quảng Ngãi.

Tàu chở khoảng 37 tấn vũ khí.

Đêm 27-2-1968, Tàu 43 rời bến.

Con tàu tiến về phía Quảng Ngãi.

Nhưng khi đến gần bến, đối phương phát hiện.

Nhiều tàu chiến và trực thăng được huy động.

Tình thế trở nên cực kỳ nguy hiểm.

Thủy thủ đoàn chiến đấu.

Theo các tư liệu về trận đánh, lực lượng trên Tàu 43 đã bắn rơi một máy bay trực thăng, đồng thời chiến đấu chống lại các tàu địch bao vây.

Nhưng với một con tàu vận tải nhỏ giữa nhiều tàu chiến, khả năng tiếp tục chiến đấu là rất hạn chế.

Nguyễn Đức Thắng phải đưa ra quyết định.

Không để con tàu rơi vào tay đối phương.

Lệnh hủy tàu được thực hiện.

Thủy thủ đoàn rời tàu, tìm đường vào bờ và sau đó trở về miền Bắc.

Đó cũng là một trong những điều đặc biệt của những người thuyền trưởng Đoàn 125.

Họ không chỉ biết đưa tàu đi.

Họ còn phải biết khi nào phải bỏ tàu để bảo toàn bí mật và con người.

Đến Tết Mậu Thân 1968, bốn con tàu được giao nhiệm vụ đặc biệt.

Chỉ Tàu 56 trở về.

Tàu 165, Tàu 235 và Tàu 43 đều phải chiến đấu và hủy tàu.

Đằng sau con số ấy là những con người.

Những người đã biết trước rằng chuyến đi của mình có thể không có ngày trở lại.

Nguyễn Đức Thắng là một trong những người đã cầm lái con tàu như thế.

Chú thích ảnh: Tàu 43 và những tư liệu về thủy thủ đoàn Đoàn tàu không số trong nhiệm vụ chi viện chiến trường Quảng Ngãi. Hình ảnh minh họa bối cảnh; không gán ảnh không xác định cho cá nhân Nguyễn Đức Thắng.

Nguồn: Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh; Tạp chí Thanh niên; Báo Người Lao Động.

PHẦN V – NHỮNG NGƯỜI CẦM LÁI VÀ CON ĐƯỜNG KHÔNG CÓ DẤU CHỈ

Nhìn lại những thuyền trưởng của Đoàn 125, mỗi người có một câu chuyện khác nhau.

Lê Văn Một mở đầu tuyến vận tải biển bằng chuyến Phương Đông 1 vào Vàm Lũng năm 1962.

Hồ Đắc Thạnh gắn với những chuyến Tàu 41 vào Vũng Rô, đưa vũ khí đến một bến nằm ngay trên quê hương mình.

Nguyễn Phan Vinh trở thành biểu tượng của sự hy sinh cùng Tàu 235 ở Hòn Hèo.

Nguyễn Đức Thắng cùng Tàu 43 chiến đấu trong một trong những chuyến đi khốc liệt của đợt vận tải phục vụ Tết Mậu Thân.

Và họ không phải những người duy nhất.

Còn rất nhiều thuyền trưởng, thuyền phó, chính trị viên, máy trưởng, thủy thủ đã làm nên tuyến đường này.

Có những người đi hàng chục chuyến.

Có người hy sinh ngay chuyến đầu.

Có người trở về sau chiến tranh.

Có người mang theo cả đời những ký ức về những con tàu đã nằm lại dưới biển.

Điểm chung của họ là:

không có chuyến đi nào bình thường.

Một chuyến đi có thể kéo dài nhiều ngày.

Nhưng mỗi ngày đều là một cuộc đấu trí.

Biển động.

Máy bay trinh sát.

Tàu chiến.

Ra-đa.

Áp lực phải giữ bí mật.

Và quan trọng nhất là phải đưa hàng đến đúng bến.

Theo các tư liệu tổng kết, từ năm 1961 đến 1975, tuyến vận tải biển đã đưa một khối lượng lớn vũ khí, trang bị và cán bộ vào chiến trường miền Nam, trở thành một tuyến chi viện chiến lược quan trọng của cuộc kháng chiến.

Đường Hồ Chí Minh trên biển không được tạo nên bởi một con tàu.

Nó được tạo nên bởi hàng trăm chuyến đi.

Không phải bởi một thuyền trưởng.

Mà bởi nhiều thế hệ người lính biển.

Và phía sau mỗi chuyến đi là những bến đợi.

Những người dân che chở.

Những người nhận hàng trong đêm.

Những đồng đội chờ tin ở miền Bắc.

Và những gia đình có người ra biển nhưng không biết liệu họ có trở về hay không.

Đó là lý do khi nhắc đến Đoàn 125, chúng ta không nên chỉ nhớ đến những con tàu.

Hãy nhớ đến những người đã cầm lái chúng.

Bởi một con tàu không thể tự tìm đường.

Một con tàu không thể tự quyết định khi nào tránh địch.

Không thể tự chọn lúc chiến đấu.

Và cũng không thể tự quyết định khi nào phải phá hủy chính mình.

Đằng sau mỗi quyết định ấy là con người.

Những người thuyền trưởng.

Chú thích ảnh: Những con tàu của Đoàn 125 trên Đường Hồ Chí Minh trên biển – biểu tượng của tuyến vận tải chiến lược chi viện chiến trường miền Nam. Một số tàu sau chiến tranh được lưu giữ như hiện vật lịch sử.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Bộ Quốc phòng; Báo Nhân Dân; tư liệu Bảo tàng Hải quân.

LỜI KẾT – NHỮNG NGƯỜI ĐÃ ĐỂ LẠI TÊN MÌNH TRÊN BIỂN

Có một điều rất đặc biệt trong lịch sử Đoàn tàu không số.

Những con tàu mang số hiệu.

Nhưng khi làm nhiệm vụ, chúng lại phải không có tên, không có số, không để lộ mình là ai.

Những người trên tàu cũng vậy.

Họ đi trong bóng tối.

Không cần ai biết.

Không cần được nhìn thấy.

Chỉ cần hàng đến được bến.

Chỉ cần vũ khí đến được với chiến trường.

Chỉ cần con đường trên biển không bị cắt đứt.

Có người trở về.

Có người không.

Có con tàu hoàn thành nhiệm vụ rồi trở lại Hải Phòng.

Có con tàu nằm lại dưới biển.

Có người thuyền trưởng sống đến ngày đất nước thống nhất.

Có người chỉ sống đến một chuyến đi.

Nhưng tất cả họ đều góp phần tạo nên một con đường mà kẻ thù không thể dễ dàng nhìn thấy trên bản đồ.

Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Đó là con đường của những chuyến đi bí mật.

Của những đêm tối.

Của sóng lớn.

Của những người dân ở các bến đón hàng.

Và của những người thuyền trưởng ngồi sau tay lái.

Lê Văn Một.

Hồ Đắc Thạnh.

Nguyễn Phan Vinh.

Nguyễn Đức Thắng.

Và còn rất nhiều cái tên khác.

Mỗi người một số phận.

Mỗi người một chuyến đi.

Nhưng cùng chung một con đường.

Ngày nay, đứng trước biển, chúng ta chỉ nhìn thấy mặt nước.

Biển vẫn xanh.

Sóng vẫn nối tiếp nhau vào bờ.

Nhưng dưới mặt biển ấy là ký ức của những con tàu đã đi qua.

Có những con tàu không còn.

Có những người không còn.

Nhưng câu chuyện của họ vẫn còn.

Và có lẽ đó là điều đẹp nhất mà lịch sử có thể giữ lại:

một con đường có thể biến mất khỏi mặt nước, nhưng không biến mất khỏi ký ức.

Những thuyền trưởng của Đoàn 125 đã cầm lái những con tàu đi vào vùng biển nguy hiểm nhất.

Họ không biết mình sẽ trở về hay không.

Nhưng họ vẫn đi.

Bởi phía trước là miền Nam.

Phía sau là Tổ quốc.

Và giữa hai nơi ấy là một con đường trên biển mà họ phải giữ bằng chính tuổi trẻ, lòng can đảm và đôi khi bằng cả mạng sống của mình.

Những con tàu có thể không còn số.

Nhưng tên tuổi của những người cầm lái thì không bao giờ là vô danh.

Chú thích ảnh: Bến K15 Đồ Sơn và các địa điểm tưởng niệm Đường Hồ Chí Minh trên biển – nơi hôm nay lưu giữ ký ức về những con tàu và những người lính đã mở tuyến vận tải chiến lược trên biển.

Nguồn: Cục Di sản văn hóa; Bộ Quốc phòng; tư liệu địa phương Phú Yên.