Những trận chiến đầu tiên chống thực dân Pháp đánh chiếm Long Nguyên

Trung tuần tháng 11/1945, sau khi đánh chiếm một số địa bàn xung yếu của tỉnh Thủ Dầu Một, thực dân Pháp bắt đầu đánh nống lên Bến Cát theo trục lộ 13, lần lượt chiếm các làng thuộc phía Nam Bến Cát.

Đến tháng 4/1946, địch tập trung toàn bộ lực lượng có mặt tại Bến Cát, khoảng một tiểu đoàn gồm bộ binh và cơ giới, có quân Anh - Ấn hỗ trợ và được quân Nhật dẫn đường, tiến công nhằm khai thông đường 30 từ Bến Cát đến Nhà Mát, Căm Xe, Minh Thạnh. Chủ trương của thực dân Pháp là đánh nhanh, thắng nhanh.

Tuy nhiên, trên đường tiến chiếm Long Nguyên, đi đến đâu quân Pháp cũng gặp sự kháng cự của lực lượng tự vệ các xã phối hợp chiến đấu. Lực lượng phối hợp gồm các xã Long Nguyên, Kiến An, Thanh Tuyền, do anh Thành và Ba Ngọt chỉ huy, cùng với Phân đội 2 và Ban Công tác phá hoại đứng chân trên địa bàn.

Nhiều đoạn trên đường 30, nhân dân tiến hành các hoạt động phá hoại nhằm cản bước tiến quân của địch như đào đường, đắp mô, đốn cây, dựng chướng ngại vật cản đường cơ giới.

Lực lượng các đội vũ trang tự vệ có khoảng trên 50 người. Vũ khí trang bị chỉ có một khẩu súng ca-líp, còn phần lớn là tầm vông vạc nhọn, dao, rựa, cung tên có tẩm thuốc độc. Dù vũ khí hết sức thô sơ, cán bộ, chiến sĩ và nhân dân vẫn chiến đấu với tinh thần dũng cảm, quyết tâm bảo vệ quê hương.

Khi một cánh quân của địch tiến đến gần Bàu Phái, chúng lọt vào trận phục kích của ta. Các lực lượng đồng loạt tấn công, tiêu diệt nhiều tên địch, trong đó có một tên bị trúng tên tẩm thuốc độc. Trong trận này, ta hy sinh 3 chiến sĩ, gồm ông Mười Hải, Chỉ huy phó Ban Công tác phá hoại của Đại đội 3 và 2 chiến sĩ đội tự vệ.

Những trận đánh tuy quy mô không lớn nhưng có ý nghĩa quan trọng trong việc thể hiện tinh thần chiến đấu của lực lượng vũ trang và nhân dân Long Nguyên. Trong điều kiện lực lượng còn ít, vũ khí thô sơ, nhân dân vẫn tìm mọi cách chống lại bước tiến của quân xâm lược, bảo vệ xóm làng và hỗ trợ lực lượng kháng chiến.

Sau khi chiếm được Long Nguyên, thực dân Pháp nhanh chóng củng cố bộ máy tay sai, đồng thời xây dựng đồn Nhà Mát do một đại đội lính Pạc-ti-dăng đóng giữ. Đồn trưởng là một thiếu úy người Pháp tên Rờ-đin.

Hoạt động đầu tiên của lực lượng này là tổ chức các cuộc càn quét, truy lùng, bắn giết trên khắp các xóm, ấp. Người dân sống trong cảnh lo âu, sợ sệt; một không khí ảm đạm bao trùm cả xã Long Nguyên.

Trong các cuộc ruồng bố, thực dân Pháp thực hiện chính sách “giết sạch, đốt sạch, phá sạch”, gây ra nhiều vụ bắn giết người hàng loạt. Chúng bắt bớ, sát hại người dân, đốt phá nhà cửa, cướp bóc lương thực, thực phẩm, trâu, bò, gà, vịt. Nhiều người dân và cán bộ kháng chiến bị sát hại.

Những hành động khủng bố, đàn áp của quân Pháp đã gây ra những tổn thất nặng nề đối với nhân dân Long Nguyên. Tuy nhiên, trước sự tàn bạo của kẻ thù, phong trào kháng chiến không bị dập tắt. Lực lượng tự vệ chiến đấu phối hợp với Phân đội 2 của Đại đội 3 tiếp tục tìm cách đánh địch, chống các cuộc ruồng bố, bảo vệ nhân dân và cơ sở cách mạng.

Trong điều kiện lực lượng của ta còn ít, vũ khí trang bị quá thô sơ, chưa thể ngăn chặn hoàn toàn các cuộc càn quét và sự tàn phá của địch, nhưng các chiến sĩ tự vệ vẫn kiên cường bám địa bàn, chiến đấu với tinh thần dũng cảm, không khuất phục.