NHỮNG TRANG SÁCH ĐI TRƯỚC NGÀY ĐỘC LẬP

Có những cuộc cách mạng bắt đầu bằng tiếng súng.

Có những cuộc khởi nghĩa bắt đầu bằng một lá cờ được kéo lên giữa quảng trường.

Nhưng trước khi tiếng súng vang lên, trước khi những lá cờ xuất hiện trên đường phố, thường đã có một cuộc chuẩn bị âm thầm diễn ra trong lòng xã hội.

Đó là cuộc chuẩn bị về tư tưởng.

Là những cuộc gặp gỡ.

Những trang sách.

Những tờ báo.

Những lớp học.

Những cuộc trò chuyện giữa những người trẻ đang đi tìm một con đường cho đất nước.

Ở Sóc Trăng những năm trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, có một người đã dành những năm tháng tuổi trẻ để làm công việc ấy.

Ông là Dương Kỳ Hiệp, một người con của vùng đất Trường Khánh.

Sau này, ông trở thành Bí thư Tỉnh ủy Sóc Trăng, người trực tiếp lãnh đạo phong trào giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám tại tỉnh nhà, rồi đảm nhiệm nhiều trọng trách trong kháng chiến và xây dựng đất nước.

Nhưng trước khi trở thành một cán bộ lãnh đạo cấp tỉnh, Dương Kỳ Hiệp từng là một người trẻ đi tìm tri thức.

Và ông đã biến tri thức thành một con đường dẫn đến cách mạng.

Dương Kỳ Hiệp sinh ngày 11/3/1911, trong một gia đình trung nông có truyền thống yêu nước tại làng Ôi Lôi, quận Châu Thành, nay thuộc xã Trường Khánh, huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng.

Từ nhỏ, ông đã chú tâm đến việc học.

Đó là một lựa chọn không dễ dàng trong xã hội thuộc địa.

Đối với nhiều gia đình nông thôn, việc một người con được học hành đến nơi đến chốn đã là một điều quý giá.

Nhưng với Dương Kỳ Hiệp, học không chỉ để có một nghề nghiệp.

Những năm học tập đưa ông đến gần hơn với những tư tưởng mới.

Đặc biệt khi lên Sài Gòn học, ông có cơ hội tiếp xúc với những thanh niên có khuynh hướng yêu nước và cách mạng.

Những câu hỏi về đất nước bắt đầu xuất hiện.

Vì sao một dân tộc có lịch sử lâu đời lại mất độc lập?

Vì sao người dân phải sống trong cảnh nghèo khó?

Vì sao những người yêu nước lại bị bắt bớ?

Và con đường nào có thể đưa đất nước thoát khỏi cảnh thuộc địa?

Những câu hỏi ấy dần dẫn người thanh niên Trường Khánh đến với phong trào cách mạng.

Năm 1929, Dương Kỳ Hiệp tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Năm 1930, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam khi còn đang học ở Sài Gòn.

Tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng từ thời điểm ấy, cuộc đời ông đã bước sang một hướng khác.

Con đường phía trước không còn là con đường của riêng một người.

Nó gắn với phong trào.

Gắn với đồng bào.

Gắn với một đất nước đang tìm đường thoát khỏi ách thuộc địa.

Sau một thời gian hoạt động ở Sài Gòn, Dương Kỳ Hiệp trở về Sóc Trăng.

Năm 1932, ông tham gia xây dựng chi bộ ghép Trường Khánh – Châu Khánh, một trong những chi bộ cách mạng đầu tiên ở Sóc Trăng. Sau đó, ông tiếp tục xây dựng cơ sở ở Song Phụng, Cái Trâm – Phong Nam.

Đó là công việc đòi hỏi sự kiên trì.

Bởi lúc ấy, cách mạng chưa có những điều kiện công khai.

Một cuộc họp có thể bị theo dõi.

Một tờ truyền đơn có thể trở thành bằng chứng.

Một người hoạt động cách mạng có thể bị bắt chỉ vì một mối liên hệ.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, những cơ sở nhỏ bé lại trở thành những hạt giống đầu tiên.

Một chi bộ.

Rồi thêm một chi bộ.

Một người được giác ngộ.

Rồi thêm một người.

Một gia đình biết đến cách mạng.

Rồi cả một vùng.

Năm 1937, giữa tỉnh lỵ Sóc Trăng, Dương Kỳ Hiệp lập ra một hiệu sách mang tên “Thanh niên Thư quán”.

Địa điểm này nằm tại khu vực nay thuộc đường Hai Bà Trưng, thành phố Sóc Trăng. Đây không chỉ là nơi bán sách, báo mà còn trở thành điểm gặp gỡ, hội họp, phổ biến thông tin và đường lối cách mạng, đồng thời là nơi liên hệ với những người có nhiệt huyết để xây dựng thêm cơ sở.

Một hiệu sách.

Một cái tên rất bình thường.

Giữa một tỉnh lỵ thuộc địa, một cửa hiệu sách có thể chẳng gây quá nhiều chú ý.

Nhưng bên trong những trang sách là những tư tưởng mới.

Bên trong những cuộc gặp là những con người đang tìm kiếm một con đường.

Và bên dưới vẻ bình thường ấy là một hoạt động cách mạng được tổ chức rất khéo léo.

Có lẽ khó hình dung giá trị của một hiệu sách trong thời đại hôm nay.

Bởi ngày nay, một chiếc điện thoại có thể mở ra cả thế giới.

Một vài thao tác có thể tìm thấy hàng triệu trang tài liệu.

Nhưng những năm 1930, một cuốn sách tiến bộ không dễ đến tay người đọc.

Một tờ báo có thể phải chuyền từ người này sang người khác.

Một tài liệu cách mạng có thể được đọc trong những điều kiện hết sức bí mật.

Vì thế, một nơi có sách không chỉ là nơi bán sách.

Nó có thể trở thành nơi gieo những câu hỏi.

Và một khi những câu hỏi đã được gieo xuống, rất khó để người ta quay trở lại trạng thái vô thức như trước.

“Thanh niên Thư quán” dần trở thành một điểm đi về của những người yêu nước.

Những người trẻ tìm đến.

Những người làm báo tìm đến.

Những người quan tâm đến tình hình đất nước tìm đến.

Các cơ sở cách mạng có nơi để liên hệ.

Những tư tưởng mới có nơi để lan truyền.

Trong những căn phòng tưởng như bình thường ấy, một thế hệ thanh niên Sóc Trăng từng bước được tiếp cận với những vấn đề lớn của dân tộc.

Độc lập.

Tự do.

Quyền sống.

Quyền của người lao động.

Và tương lai của đất nước.

Nhưng mật thám thực dân không đứng ngoài cuộc.

Phong trào càng phát triển, sự theo dõi càng chặt chẽ.

Ngày 15/4/1939, thực dân Pháp bắt một số cán bộ cách mạng ở Sóc Trăng.

Đến tháng 9 cùng năm, mật thám lục soát và ra lệnh đóng cửa “Thanh niên Thư quán”, đồng thời bắt Dương Kỳ Hiệp và kết án một năm tù.

Một hiệu sách bị đóng cửa.

Một người bị bắt.

Nhưng những trang sách đã được đọc thì không thể bị thu hồi.

Những người từng đến đó vẫn mang theo những điều đã được tiếp nhận.

Những cơ sở đã hình thành vẫn còn.

Những con người đã được giác ngộ vẫn tiếp tục con đường của mình.

Đó là điều mà nhà tù không thể xóa bỏ.

Ra tù, Dương Kỳ Hiệp tiếp tục hoạt động.

Càng về sau, vai trò của ông trong phong trào cách mạng Sóc Trăng càng rõ nét.

Đến cuối năm 1944, ông mở “Quán cơm Thanh niên” tại tỉnh lỵ.

Nếu “Thanh niên Thư quán” là nơi gặp gỡ và truyền bá tư tưởng, thì “Quán cơm Thanh niên” lại trở thành một địa điểm liên lạc, tụ họp của những người cách mạng và yêu nước trong giai đoạn chuẩn bị tiến tới Tổng khởi nghĩa.

Một hiệu sách.

Một quán cơm.

Hai địa điểm tưởng như rất đời thường.

Nhưng phía sau đó là một hệ thống liên lạc.

Một mạng lưới con người.

Một quá trình chuẩn bị.

Tháng 3 năm 1945, Dương Kỳ Hiệp được giao giữ cương vị Bí thư Tỉnh ủy Sóc Trăng và được chỉ định tham gia Liên Tỉnh ủy Hậu Giang.

Đây là thời điểm tình hình chính trị biến chuyển rất nhanh.

Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương.

Bộ máy cai trị cũ thay đổi.

Phong trào cách mạng bước vào thời kỳ chuẩn bị trực tiếp cho một cuộc tổng khởi nghĩa.

Ở Sóc Trăng, nhiệm vụ đặt ra ngày càng lớn.

Không chỉ xây dựng cơ sở.

Không chỉ tuyên truyền.

Mà phải chuẩn bị lực lượng để khi thời cơ xuất hiện, nhân dân có thể đứng lên giành chính quyền.

Tháng 8 năm 1945, thời cơ lịch sử xuất hiện.

Nhật đầu hàng Đồng minh.

Chính quyền tay sai rơi vào tình trạng dao động.

Phong trào cách mạng phát triển nhanh chóng.

Ngày 23/8/1945, sau khi từ cuộc họp Xứ ủy Nam Bộ trở về, Dương Kỳ Hiệp triệu tập cuộc họp Tỉnh ủy mở rộng để phổ biến chủ trương tổng khởi nghĩa và phân công cán bộ vận động quần chúng.

Đó là thời điểm mà những công việc âm thầm suốt nhiều năm bắt đầu hội tụ.

Những chi bộ từng được xây dựng.

Những người trẻ từng đọc sách.

Những cơ sở từng hoạt động bí mật.

Những đoàn thể cứu quốc.

Những người yêu nước.

Tất cả bắt đầu chuyển động.

Sáng 24/8/1945, Mặt trận Việt Minh tỉnh Sóc Trăng được tổ chức tại Trường Tiểu học Nam tỉnh lỵ.

Gần 100 đại biểu đại diện các đoàn thể cứu quốc, Thanh niên Tiền phong, tôn giáo, các dân tộc và Tỉnh ủy lâm thời tham dự.

Dương Kỳ Hiệp cùng Phan Văn Chiêu chủ trì cuộc họp.

Đó là một hình ảnh rất khác so với “Thanh niên Thư quán” nhiều năm trước.

Ngày ấy chỉ có những nhóm nhỏ.

Những cuộc gặp kín đáo.

Những trang sách.

Những mối liên hệ.

Còn bây giờ, một lực lượng chính trị rộng lớn đã hình thành.

Nhân dân đã sẵn sàng.

Thời cơ đã đến.

Đêm 24/8, các lực lượng cách mạng tiếp tục triển khai phương án giành chính quyền.

Không khí trong tỉnh lỵ Sóc Trăng trở nên đặc biệt.

Những người đã chuẩn bị từ nhiều năm trước hiểu rằng lịch sử đang chuyển sang một trang mới.

Nhưng cách mạng không phải là một khoảnh khắc tự nhiên xuất hiện.

Nó là kết quả của cả một quá trình.

Một quá trình mà Dương Kỳ Hiệp và những người đồng chí của ông đã âm thầm vun đắp từ nhiều năm trước.

Ngày 25/8/1945, chính quyền cách mạng được thiết lập ở tỉnh lỵ Sóc Trăng.

Cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại tỉnh thành công.

Dương Kỳ Hiệp được phân công làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời tỉnh Sóc Trăng.

Từ một người thanh niên hoạt động bí mật.

Từ một người mở hiệu sách.

Từ một cán bộ từng bị bắt.

Ông trở thành người đứng đầu chính quyền cách mạng của một tỉnh ngay sau ngày độc lập.

Nhưng niềm vui của những ngày tháng Tám không kéo dài lâu.

Thực dân Pháp quay trở lại Nam Bộ.

Cuộc kháng chiến bắt đầu.

Chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với hàng loạt khó khăn.

Thiếu lương thực.

Thiếu vũ khí.

Thiếu cán bộ.

Thiếu phương tiện.

Trong khi đó, kẻ thù có quân đội và phương tiện chiến tranh.

Dương Kỳ Hiệp tiếp tục bước vào một giai đoạn mới của cuộc đời.

Từ người chuẩn bị khởi nghĩa trở thành người tổ chức chính quyền và kháng chiến.

Tháng 9 năm 1945, một nhiệm vụ đặc biệt được đặt ra: tổ chức đón các chiến sĩ cách mạng từ Côn Đảo trở về.

Đoàn tàu ghe từ Sóc Trăng được huy động.

Tỉnh ủy và chính quyền cách mạng phải chuẩn bị địa điểm, lương thực, quần áo, chăn màn và lực lượng phục vụ.

Dương Kỳ Hiệp, khi ấy vừa là Bí thư Tỉnh ủy vừa giữ vai trò lãnh đạo chính quyền tỉnh, trực tiếp triệu tập cuộc họp để triển khai nhiệm vụ.

Ngày đoàn chiến sĩ Côn Đảo trở về Sóc Trăng, ông dẫn đầu đoàn cán bộ ra tận nơi đón.

Hàng nghìn người từ “địa ngục trần gian” trở về.

Sau nhiều năm bị giam cầm, họ bước lên đất liền.

Và Sóc Trăng trở thành một trong những địa phương đón tiếp họ.

Khoảnh khắc ấy có ý nghĩa rất lớn.

Bởi chỉ vài năm trước, những người hoạt động cách mạng ở Sóc Trăng còn phải giấu tài liệu trong những địa điểm bí mật.

Một hiệu sách phải đóng cửa vì bị mật thám phát hiện.

Một người cán bộ phải vào tù.

Nhưng đến tháng 9 năm 1945, chính quyền cách mạng đã có thể công khai đón những chiến sĩ vừa trở về từ Côn Đảo.

Lịch sử đã thay đổi.

Và những người từng âm thầm chuẩn bị cho sự thay đổi ấy giờ đây đang đứng giữa một đất nước vừa giành được độc lập.

Sau đó, Dương Kỳ Hiệp tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Năm 1947, ông được bổ sung vào Khu ủy Khu 9 với cương vị Ủy viên dự khuyết nhưng vẫn giữ chức Chủ tịch tỉnh Sóc Trăng.

Cuối năm 1948, ông được điều về làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Cần Thơ.

Năm 1949, ông tiếp tục được điều về làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Bạc Liêu.

Những năm tháng ấy không còn là những năm tháng của hiệu sách.

Mà là những năm tháng của chiến tranh.

Chính quyền phải vừa chiến đấu vừa tổ chức đời sống.

Vừa giữ đất vừa lo lương thực.

Vừa bảo vệ lực lượng vừa xây dựng hậu phương.

Dương Kỳ Hiệp tiếp tục đi qua từng nhiệm vụ ấy.

Năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết.

Cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc.

Đất nước bước vào thời kỳ tạm thời chia cắt.

Dương Kỳ Hiệp tập kết ra miền Bắc.

Từ đây, cuộc đời ông chuyển sang một mặt trận khác.

Không còn trực tiếp ở chiến trường Nam Bộ.

Nhưng công việc lại gắn với một vấn đề sống còn:

kinh tế và tài chính.

Từ năm 1960 đến 1964, ông giữ các chức vụ Vụ phó rồi Vụ trưởng Vụ Tài vụ thuộc Bộ Kinh tế – Tài chính của Chính phủ cách mạng miền Nam.

Năm 1965, ông được phân công làm Ủy viên Ủy ban Thống nhất, phụ trách công tác chi viện cho miền Nam.

Năm 1970, ông giữ chức Phó Chủ nhiệm Ủy ban Viện trợ Thống nhất Trung ương.

Những nhiệm vụ ấy cho thấy chiến tranh không chỉ diễn ra trên chiến trường.

Một cuộc chiến lâu dài còn cần hậu cần.

Cần tài chính.

Cần lương thực.

Cần thuốc men.

Cần phương tiện.

Cần sự chi viện liên tục từ hậu phương cho tiền tuyến.

Và những người làm công tác kinh tế, tài chính, viện trợ cũng đang chiến đấu trên một mặt trận không có tiếng súng.

Tháng 4 năm 1975, khi chiến dịch Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn quyết định, Dương Kỳ Hiệp được giao giữ quyền Bộ trưởng Kinh tế, Tổng Giám đốc Nha Tài chính và Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch miền Nam.

Đất nước chỉ còn cách ngày thống nhất một khoảng thời gian rất ngắn.

Người thanh niên từng đứng trong một hiệu sách bí mật ở Sóc Trăng năm nào giờ đã đi qua gần nửa thế kỷ cách mạng.

Từ những trang sách đến chính quyền.

Từ chính quyền đến chiến khu.

Từ chiến trường đến hậu phương.

Từ những ngày đầu giành chính quyền đến những ngày cuối cùng của cuộc chiến tranh.

Một vòng đời lịch sử gần như trọn vẹn.

Năm 1977, Dương Kỳ Hiệp nghỉ hưu.

Nhưng những năm cuối đời, ông vẫn đặc biệt quan tâm đến giáo dục và thế hệ trẻ.

Đó không phải là một sự tình cờ.

Bởi ngay từ thời trẻ, ông đã bước vào cách mạng thông qua con đường học tập, sách báo và những tư tưởng tiến bộ.

Ông hiểu rằng một dân tộc muốn phát triển phải có tri thức.

Một quê hương muốn đi xa phải có thế hệ trẻ được học hành.

Và một đất nước đã giành được độc lập cần tiếp tục xây dựng bằng trí tuệ.

Dương Kỳ Hiệp qua đời ngày 8/4/2000.

Ông được an táng tại quê nhà Trường Khánh.

Sau khi ông mất, những người thân và các tổ chức khuyến học tiếp tục thực hiện một phần tâm nguyện của ông.

Năm 2012, Quỹ Khuyến học mang tên Dương Kỳ Hiệp được thành lập tại Sóc Trăng nhằm hỗ trợ học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn tiếp tục con đường học tập.

Đến năm 2026, Quỹ đã vận động được hơn 6,6 tỷ đồng và trao 2.936 suất học bổng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Đó là một sự tiếp nối rất đẹp.

Người từng dùng sách để gieo những hạt giống cách mạng.

Sau khi qua đời lại tiếp tục được nhớ đến bằng những học bổng giúp trẻ em nghèo được đến trường.

Có lẽ đó là cách lịch sử tiếp tục sống.

Không chỉ trong những pho tượng.

Không chỉ trong những con đường mang tên người đã khuất.

Mà trong một học sinh nghèo vẫn được tiếp tục đi học.

Trong một sinh viên không phải bỏ dở ước mơ.

Trong một người trẻ có cơ hội mở rộng cánh cửa tri thức.

Trong một thế hệ biết rằng giáo dục chính là một trong những nền tảng để xây dựng quê hương.

Ngày nay, tại quê hương Trường Khánh có một ngôi trường mang tên Dương Kỳ Hiệp.

Tên ông cũng được đặt cho một tuyến đường tại thành phố Sóc Trăng.

Những địa danh ấy khiến một con người của thế kỷ trước tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Nhưng có lẽ điều đẹp nhất không nằm ở tấm biển tên.

Mà nằm ở những học sinh bước vào trường mỗi ngày.

Những trang vở được mở ra.

Những bài học được viết xuống.

Những ước mơ được hình thành.

Bởi đó chính là điều mà Dương Kỳ Hiệp từng trân trọng trong suốt cuộc đời:

tri thức phải được trao lại cho thế hệ sau.

Nhìn lại hành trình của ông, có thể thấy một điều rất đặc biệt.

Dương Kỳ Hiệp không chỉ chiến đấu trên một mặt trận.

Tuổi trẻ của ông là mặt trận tư tưởng.

Những năm 1945 là mặt trận giành chính quyền.

Những năm kháng chiến là mặt trận tổ chức chính quyền và hậu phương.

Những năm sau đó là mặt trận kinh tế, tài chính và chi viện.

Còn những năm cuối đời là mặt trận giáo dục và chăm lo cho thế hệ trẻ.

Mỗi thời kỳ có một nhiệm vụ khác nhau.

Nhưng tất cả đều hướng về một mục tiêu:

một đất nước độc lập, một quê hương phát triển và một thế hệ trẻ có đủ tri thức để tiếp tục dựng xây.

Có một hình ảnh rất đáng nhớ trong câu chuyện về Dương Kỳ Hiệp.

Không phải hình ảnh một người đứng ở vị trí cao.

Mà là hình ảnh một thanh niên ngồi giữa những trang sách.

Một hiệu sách nhỏ.

Một tỉnh lỵ miền Tây.

Những người trẻ bước vào.

Những cuốn sách được chuyền tay.

Những tư tưởng mới được lan truyền.

Không có tiếng súng.

Không có chiến hào.

Không có khói lửa.

Nhưng từ những nơi như thế, một thế hệ đã được chuẩn bị để bước vào cuộc cách mạng.

Có những cuộc cách mạng bắt đầu bằng việc con người thay đổi cách nghĩ.

Khi một người hiểu rằng quê hương có thể độc lập.

Khi một thanh niên hiểu rằng người dân có quyền làm chủ vận mệnh của mình.

Khi một thế hệ hiểu rằng đất nước có thể thay đổi.

Từ những nhận thức ấy, hành động mới xuất hiện.

Và từ hành động của hàng triệu con người, lịch sử mới được viết nên.

Dương Kỳ Hiệp là một trong những người đã góp phần tạo nên quá trình ấy ở Sóc Trăng.

“Thanh niên Thư quán” đã không còn.

“Quán cơm Thanh niên” cũng đã trở thành một phần của lịch sử.

Những con người từng gặp nhau ở đó phần lớn đã đi xa.

Những con đường xưa đã thay đổi.

Những ngôi nhà đã được xây mới.

Nhưng ý nghĩa của những địa điểm ấy vẫn còn.

Bởi chúng nhắc rằng trong những thời khắc khó khăn, cách mạng không chỉ được chuẩn bị bằng vũ khí.

Nó được chuẩn bị bằng con người.

Bằng tri thức.

Bằng niềm tin.

Và bằng khả năng kết nối những con người có cùng khát vọng.

Ngày nay, một người trẻ có thể bước vào thư viện mà không cần lo sợ.

Có thể đọc sách công khai.

Có thể học tập trong một ngôi trường khang trang.

Có thể theo đuổi ngành nghề mình yêu thích.

Có thể tự do tìm hiểu lịch sử.

Những điều tưởng như bình thường ấy từng là những ước mơ rất lớn của nhiều thế hệ.

Bởi vậy, mỗi trang sách được mở ra trong thời bình cũng có thể được xem như một cách tiếp nối ký ức của những người đi trước.

Dương Kỳ Hiệp đã đi qua gần một thế kỷ của lịch sử Việt Nam.

Ông chứng kiến những năm tháng thuộc địa.

Tham gia phong trào cách mạng.

Trải qua tù đày.

Xây dựng cơ sở.

Lãnh đạo Tổng khởi nghĩa.

Tổ chức chính quyền cách mạng.

Đi qua hai cuộc kháng chiến.

Tham gia công tác kinh tế, tài chính và chi viện.

Rồi trở về với quê hương trong những năm cuối đời.

Một cuộc đời dài.

Nhưng có một sợi chỉ xuyên suốt:

niềm tin rằng con người có thể thay đổi số phận của chính mình và của đất nước bằng tri thức, tổ chức và hành động.

Có thể hôm nay, một học sinh đi ngang qua ngôi trường mang tên Dương Kỳ Hiệp sẽ không biết rằng người mang tên trường từng mở một hiệu sách cách đây gần chín mươi năm.

Có thể một người đi trên con đường mang tên ông sẽ không biết rằng chính trên vùng đất ấy, ông từng xây dựng những cơ sở cách mạng đầu tiên.

Nhưng lịch sử đôi khi chỉ cần được bắt đầu bằng một câu hỏi.

Người ấy là ai?

Đã làm gì?

Vì sao tên được đặt cho con đường?

Vì sao có một ngôi trường mang tên?

Và khi câu hỏi ấy được đặt ra, ký ức bắt đầu sống lại.

Dương Kỳ Hiệp đã không để lại cho quê hương chỉ một cái tên.

Ông để lại một bài học.

Rằng những việc lớn đôi khi bắt đầu từ những việc rất nhỏ.

Một cuốn sách.

Một hiệu sách.

Một cuộc gặp.

Một cơ sở cách mạng.

Một lớp học.

Một người trẻ được truyền cảm hứng.

Một thế hệ được tiếp tục học tập.

Những điều ấy tưởng như không lớn.

Nhưng khi nối lại với nhau, chúng có thể tạo thành một dòng chảy đủ sức thay đổi lịch sử.

Và có lẽ vì thế, câu chuyện về Dương Kỳ Hiệp không nên chỉ được kể như câu chuyện về một nhà cách mạng.

Nó còn là câu chuyện về sức mạnh của tri thức.

Bởi trước khi đứng ở vị trí lãnh đạo một tỉnh, ông từng là một người trẻ tìm kiếm tri thức.

Trước khi lãnh đạo một cuộc Tổng khởi nghĩa, ông từng góp phần gieo những tư tưởng mới qua sách báo.

Trước khi góp sức xây dựng chính quyền, ông từng xây dựng những con người.

Và sau khi đất nước hòa bình, điều ông để lại vẫn hướng về thế hệ trẻ.

Một vòng tròn rất đẹp.

Từ sách đến cách mạng.

Từ cách mạng đến độc lập.

Từ độc lập đến giáo dục.

Từ giáo dục trở lại với thế hệ trẻ.

Những trang sách ngày xưa đã mở ra một con đường.

Và những học bổng hôm nay tiếp tục mở ra những con đường khác.

Có thể người nhận học bổng không biết hết câu chuyện về Dương Kỳ Hiệp.

Nhưng mỗi bước chân của họ đến trường chính là một cách để câu chuyện ấy tiếp tục.

Trong lịch sử, có những người để lại chiến công.

Có những người để lại những trận đánh.

Có những người để lại những vùng đất được giải phóng.

Còn Dương Kỳ Hiệp để lại một di sản rất đặc biệt:

niềm tin vào con người và tri thức.

Niềm tin rằng một thanh niên có thể thay đổi quê hương.

Một cuốn sách có thể mở ra một cách nghĩ mới.

Một lớp học có thể tạo nên một thế hệ.

Một thế hệ có thể dựng xây một đất nước.

Và vì thế, khi những trang sách được mở ra trong một lớp học ở Sóc Trăng hôm nay, ký ức về một hiệu sách nhỏ của gần một thế kỷ trước vẫn có thể được đánh thức.

Khi một học sinh nhận được học bổng để tiếp tục đến trường, tâm nguyện của một nhà cách mạng vẫn có thể được nối dài.

Khi một người trẻ học tập, rèn luyện và mong muốn cống hiến cho quê hương, những hạt giống được gieo từ những năm tháng gian khó vẫn đang tiếp tục nảy mầm.

Dương Kỳ Hiệp đã đi xa.

Nhưng những trang sách ông từng nâng niu vẫn còn đó.

Những con đường ông từng mở vẫn còn đó.

Những cơ sở cách mạng ông từng xây dựng đã trở thành một phần của lịch sử.

Và những thế hệ trẻ mà ông từng đặt niềm tin vẫn đang tiếp tục viết tiếp câu chuyện của quê hương.

Có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của một cuộc đời.

Không phải sống bao lâu.

Không phải giữ chức vụ gì.

Mà là sau khi đi qua cuộc đời, những điều tốt đẹp mình gieo xuống vẫn còn tiếp tục lớn lên.

Ngày trước, giữa một tỉnh lỵ còn chìm trong bóng tối thuộc địa, có một hiệu sách nhỏ mang tên Thanh niên Thư quán.

Những người trẻ bước vào đó với những câu hỏi.

Họ bước ra với những suy nghĩ mới.

Rồi từ những suy nghĩ mới ấy, họ bước vào cuộc cách mạng.

Gần một thế kỷ sau, trên chính quê hương ấy, những học sinh vẫn bước vào trường mỗi ngày.

Họ mang theo sách vở.

Mang theo những ước mơ.

Mang theo hy vọng về một tương lai tốt đẹp hơn.

Khoảng cách giữa hai thế hệ là rất dài.

Nhưng có một điều nối họ lại:

tri thức.

Và ở đâu đó trong dòng chảy của lịch sử, một người thanh niên Trường Khánh năm xưa vẫn như đang để lại lời nhắc cho thế hệ sau rằng:

mỗi trang sách được mở ra hôm nay có thể là điểm bắt đầu của một con đường rất lớn ngày mai.

Đó là con đường mà Dương Kỳ Hiệp đã từng đi.

Từ một trang sách.

Đến một cuộc cách mạng.

Từ một cuộc cách mạng.

Đến một đất nước độc lập.

Và từ đất nước độc lập ấy, những thế hệ trẻ tiếp tục viết nên tương lai.