NHỮNG TRANG SỬ HÀO HÙNG: DANH HỌA NGUYỄN GIA TRÍ – "CHA ĐẺ" SƠN MÀI HIỆN ĐẠI VIỆT NAM, NGỌN CỜ ĐẦU CỦA MỸ THUẬT ĐÔNG DƯƠNG VÀ KHÍ PHÁCH KẺ SĨ YÊU NƯỚC

• Bậc hiền tài xuất chúng của Trường Mỹ thuật Đông Dương:

Sinh ra tại làng Trường Lâm, huyện Gia Lâm (nay thuộc quận Long Biên, Hà Nội) trong một gia đình có truyền thống làm nghề thêu ren và đồ thủ công cung đình, Nguyễn Gia Trí sớm bộc lộ năng khiếu hội họa thiên bẩm. Ông thi đỗ vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (khóa IV năm 1928), cùng thời với các bậc danh họa Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn... Với cá tính nghệ thuật mạnh mẽ và tinh thần tự do, ông từng bỏ học vì không chấp nhận lối giảng dạy áp đặt của thực dân, nhưng sau đó thi lại (khóa VII) và tốt nghiệp thủ khoa năm 1936, khẳng định vị thế tài năng kiệt xuất số một trường mỹ thuật thời bấy giờ.

Trước thập niên 1930, sơn ta vốn chỉ được dùng trong thủ công mỹ nghệ trang trí đình chùa, hoành phi, câu đối với bảng màu đơn điệu (chủ yếu là then, cánh gián, son, vàng quỳ, bạc quỳ). Nguyễn Gia Trí là người tiên phong thực hiện cuộc cách mạng táo bạo: phối hợp kỹ thuật tạo hình phương Tây với chất liệu sơn mài thuần Việt.

Bằng sự kiên trì phi thường trong việc cẩn vỏ trứng, dát vàng, phủ sơn, mài nhẵn nhiều lớp, ông đã tạo ra chiều sâu không gian huyền ảo, ánh sắc lung linh mà không một chất liệu phương Tây nào có được. Những kiệt tác sơn mài để đời như Vườn xuân Trung Nam Bắc, Thiếu nữ bên hoa phù dung, Thiếu nữ trong vườn... đã đưa nghệ thuật sơn mài Việt Nam bước vào ngôi đền nghệ thuật thế giới, trong đó bức Vườn xuân Trung Nam Bắc được công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Không chỉ khép mình nơi giá vẽ nghệ thuật thuần túy, Nguyễn Gia Trí là một nhà trí thức dấn thân. Trong thập niên 1930 – 1940, với các bút danh Rigt, G.Trí, ông tham gia viết báo và vẽ tranh biếm họa chính trị trên các tuần báo tiến bộ như Phong Hóa, Ngày Nay của nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Những nét vẽ trào phúng, cay độc của ông đã thẳng tay châm biếm thói hư tật xấu của chế độ phong kiến mục nát và đả kích chính sách hà khắc của chính quyền thực dân.

Ông tích cực ủng hộ các phong trào cứu quốc của thanh niên. Năm 1941, vì các hoạt động yêu nước và tư tưởng tiến bộ, ông bị thực dân Pháp bắt giữ và lưu đày biệt xứ lên tận Sơn La, trải qua những năm tháng đày ải nơi rừng thiêng nước độc nhưng vẫn giữ vẹn nguyên khí tiết kiên cường của người nghệ sĩ chân chính.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, ngay cả trong những năm tháng kháng chiến gian khổ hay khi chuyển vào Sài Gòn sinh sống sau năm 1954, danh họa Nguyễn Gia Trí luôn giữ nếp sống giản dị, thanh bạch, khước từ mọi cám dỗ danh lợi, chức quyền và tiền bạc. Ông kiên quyết từ chối những lời đề nghị mua tranh bằng vàng của các thế lực chính trị nếu tranh phục vụ cho mục đích phi nghệ thuật, trọn đời giữ cho ngọn bút sơn mài thuần khiết và thấm đẫm tâm hồn dân tộc.

Ghi nhận những đóng góp vĩ đại của ông cho nền nghệ thuật nước nhà, Đảng và Nhà nước đã truy tặng danh họa Nguyễn Gia Trí Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật (đợt II, năm 2000) – phần thưởng cao quý nhất của nền văn hóa nghệ thuật Việt Nam.

Tên tuổi của danh họa Nguyễn Gia Trí ngày nay được trang trọng đặt cho các tuyến đường lớn, công trình văn hóa tại Thủ đô Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh (quận Bình Thạnh), Đà Nẵng và nhiều tỉnh thành, mãi là niềm tự hào sáng ngời của văn hóa và mỹ thuật Việt Nam.

Noi gương sáng tinh thần lao động nghệ thuật sáng tạo không ngừng, lòng tự tôn dân tộc và khí phách kiên trung của tiền nhân Nguyễn Gia Trí, tuổi trẻ hôm nay nguyện nỗ lực học tập, nâng cao tri thức, nuôi dưỡng đam mê sáng tạo và ý thức sâu sắc về việc giữ gìn, quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam vươn xa trên trường quốc tế.