NHỮNG TRANG SỬ HÀO HÙNG: DANH SĨ NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – NHÀ CANH TÂN KIỆT XUẤT, NGỌN ĐÈN SÁNG VỚI TƯ TƯỞNG TỰ CƯỜNG VÀ TẤM LÒNG ÁI QUỐC THỜI NGUYỄN
Vào nửa cuối thế kỷ XIX, khi đất nước đứng trước họa xâm lăng của thực dân phương Tây và sự bế tắc của chế độ phong kiến, danh sĩ Nguyễn Trường Tộ (1830 – 1871) – bậc trí thức yêu nước, nhà tư tưởng canh tân lỗi lạc – đã xuất hiện như một hiện tượng đặc biệt. Với tầm nhìn vượt thời đại, ông là người đã tha thiết dâng lên triều đình hàng loạt bản điều trần tâm huyết, mưu cầu mở cửa hội nhập, chấn hưng đất nước để tự lực, tự cường bảo vệ giang sơn.
Tư chất thông tuệ và chuyến đi mở rộng nhãn quan phương Tây:
Sinh ra tại làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An trong một gia đình Công giáo làm nghề bốc thuốc,Nguyễn Trường Tộ từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh đĩnh ngộ, được người đời ngợi ca là "Trạng Tộ". Nhờ cơ duyên được Giám mục Gauthier (tên Việt là Ngô Gia Hậu) dìu dắt, năm 1858 ông có cơ hội sang Pháp và châu Âu khảo sát, học tập. Tại đây, ông đã tiếp thu sâu rộng các thành tựu khoa học kỹ thuật, triết học, kinh tế và cách tổ chức xã hội hiện đại của phương Tây, mở rộng tầm mắt trước sự phát triển vượt bậc của thế giới.
Hệ thống điều trần canh tân – Tầm nhìn chiến lược vượt thời đại:
Trở về nước giữa lúc vận mệnh dân tộc ngàn cân treo sợi tóc, với lòng yêu nước nồng nàn và nỗi trăn trở khôn nguôi cho vận mệnh Đại Nam, từ năm 1863 đến 1871, ông đã liên tiếp gửi lên vua Tự Đức gần 60 bản điều trần lớn nhỏ (tiêu biểu như "Thiên hạ đại thế luận", "Tế cấp bát điều"...). Các đề xuất của ông bao quát toàn diện mọi mặt đời sống quốc gia:
Chính trị & Ngoại giao: Khuyên triều đình nhìn rõ tương quan quốc tế, mở rộng bang giao, linh hoạt trong đàm phán, tránh chính sách "bế quan tỏa cảng" mù quáng để giữ thế chủ động.
Kinh tế & Kỹ thuật: Khuyến khích khai mỏ, mở mang giao thương đường thủy, đo đạc hải đồ, cải tiến nông nghiệp và cơ giới hóa sản xuất.
Giáo dục & Văn hóa: Đề xuất cải cách lối học khoa cử từ chương hư danh, đưa các môn khoa học thực dụng (toán học, địa lý, luật học, cơ khí) vào giảng dạy, dùng chữ Nôm/Quốc ngữ để phổ cập tri thức cho toàn dân.
Quân sự: Canh tân quốc phòng, mua sắm và tự sản xuất vũ khí hiện đại, xây dựng pháo đài ven biển và đào tạo sĩ quan theo trường ốc quân sự phương Tây.
Những đóng góp thực tiễn và nỗi đau trước sự bảo thủ thời cuộc:
Không chỉ dừng lại ở lý thuyết, Nguyễn Trường Tộ trực tiếp tham gia chỉ huy thi công nhiều công trình kiến trúc,đào kênh mở lối giao thông tại Nghệ An, đồng thời cùng phái đoàn triều đình sang Pháp mua máy móc, tài liệu khoa học và tìm chuyên gia kỹ thuật. Đáng tiếc thay, trước sự thiển cận, bảo thủ của đại đa số quan lại đình thần lúc bấy giờ, những kế sách canh tân đầy tâm huyết của ông chỉ được thực hiện nửa vời hoặc bị bác bỏ. Ông qua đời năm 1871 khi mới 41 tuổi, để lại nỗi tiếc thương khôn nguôi cùng câu thơ đầy u hoài:
"Nhất nguyện thần châu biến cải thành... / Tận tâm lực bất đắc dĩ chi"
(Một nguyện đổi thay cõi đất này... / Đã dốc hết lòng nhưng sức chẳng chiều theo).
Tượng đài của tinh thần tự cường và tư tưởng đổi mới:
Lịch sử dân tộc đã công bằng khẳng định Nguyễn Trường Tộ là một trong những nhà tư tưởng canh tân vĩ đại và tiến bộ nhất của Việt Nam thế kỷ XIX. Tấm lòng ái quốc trong sáng, khát vọng đưa dân tộc thoát khỏi lạc hậu và ý chí tự lực tự cường của ông mãi là di sản tinh thần vô giá, truyền cảm hứng mạnh mẽ cho các phong trào duy tân đầu thế kỷ XX và công cuộc đổi mới, hội nhập hôm nay.
Tên tuổi của nhà canh tân Nguyễn Trường Tộ ngày nay được trang trọng đặt cho nhiều tuyến đường lớn, trường học danh tiếng tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Nghệ An và khắp các tỉnh thành trên cả nước.
