NHỮNG TRANG SỬ HÀO HÙNG: DANH THẦN LÊ QUANG ĐỊNH – BẬC ĐẠI HỌC SĨ KIỆT XUẤT THỜI NGUYỄN, TÁC GIẢ BỘ "HOÀNG VIỆT NHẤT THỐNG DƯ ĐỊA CHÍ" VÀ SỨ MẠNG NGOẠI GIAO ĐỊNH DANH QUỐC HIỆU VIỆT NAM

Trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX khi non sông thu về một mối, bên cạnh võ công dẹp yên bờ cõi, sự nghiệp xây dựng nền hành chính, khẳng định chủ quyền lãnh thổ và vị thế bang giao của đất nước ghi dấu ấn vẻ vang của nhóm "Gia Định tam gia thi hữu" lừng danh (gồm Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh). Tiêu biểu cho tài năng kinh bang tế thế, trí tuệ uyên bác và nhân cách cương trực của bậc đại thần thời Nguyễn chính là Thượng thư Lê Quang Định (1759 – 1813, tự Tri Chỉ, hiệu Tấn Trai) – Binh bộ Thượng thư kiêm Thượng thư Bộ Hộ, tác giả của bộ địa chí hành chính - quân sự toàn diện đầu tiên của triều Nguyễn.

• Bậc tài tử đất phương Nam và nhóm "Gia Định tam gia" vang danh:

Xuất thân từ huyện Phú Vang, phủ Thừa Thiên (nay thuộc Thừa Thiên Huế), Lê Quang Định mồ côi cha từ nhỏ,theo anh trai vào Gia Định lập nghiệp tại đất Chợ Lớn. Vốn tư chất thông minh đĩnh ngộ, cần cù hiếu học, ông theo học danh sư Võ Trường Toản – bậc tùng bách đức độ của nền giáo dục xứ Đàng Trong.

Tại đây, ông kết thân cùng Trịnh Hoài Đức và Ngô Nhân Tịnh, sáng lập ra Bình Dương thi xã, xướng họa văn thơ,nổi tiếng khắp cõi Nam Bộ với danh xưng "Gia Định tam gia", quy tụ văn tài và nhen nhóm chí hướng phò đời giúp nước.

Năm 1802, sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long bổ nhiệm Lê Quang Định giữ chức Giáp ngũ Binh bộ Thượng thư. Nhận thấy bờ cõi non sông từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau đã liền một dải nhưng chưa có một bộ địa bạ chuẩn xác phục vụ việc trị quốc, ông đã dốc trọn tâm huyết, ngày đêm khảo cứu các tài liệu lịch sử, phối hợp với các quan ải, địa phương đo đạc thực địa.

Năm 1806, ông hoàn thành và dâng lên triều đình bộ sách lịch sử vô giá "Hoàng Việt nhất thống dư địa chí" gồm 10 quyển. Đây là bộ địa chí quốc gia chính thức đầu tiên của triều Nguyễn, ghi chép tường tận về địa lý, núi sông,đường sá, phong thổ, kinh tế, bố phòng quân sự và mốc giới chủ quyền từ đất liền cho đến hải đảo. Tác phẩm không chỉ là cẩm nang hành chính quân sự đương thời mà còn là bằng chứng lịch sử - pháp lý đanh thép về chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ muôn đời của dân tộc.

Không chỉ là bậc học sĩ uyên bác, Lê Quang Định còn là nhà ngoại giao tài ba, mưu lược. Năm Nhâm Tuất (1802),ông được vua Gia Long cử làm Chánh sứ dẫn đầu phái đoàn Đại Việt sang triều đình Mãn Thanh cầu phong và thương thuyết việc bang giao.

Bằng sự am hiểu luật lệ, lập luận đanh thép và phong thái đĩnh đạc của kẻ sĩ nước Nam, ông cùng đoàn sứ bộ đã kiên trì đàm phán giải quyết những mâu thuẫn phức tạp về danh xưng lãnh thổ, bẻ gãy toan tính của thiên triều. Kết quả của chuyến đi sứ thành công vang dội này là triều Thanh buộc phải công nhận và ban phong sắc ấn với quốc hiệu chính thức: Việt Nam (1804) – cái tên thiêng liêng gắn liền với vận mệnh và niềm tự hào của dân tộc ta suốt hơn hai thế kỷ qua.

Dưới triều Gia Long, ông lần lượt nắm giữ hai bộ trọng yếu nhất: Bộ Binh và Bộ Hộ (phụ trách tài chính, thuế khóa, hộ tịch quốc gia). Dù nắm giữ trọng quyền, Lê Quang Định luôn giữ phong cách liêm khiết, giản dị, chăm lo công bằng cho dân nghèo và thẳng thắn can gián triều đình những việc hại dân tốn của. Ông qua đời năm 1813 tại Huế, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho vua quan triều đình và sĩ phu nhân dân khắp cả nước. Vua Gia Long kính tiếc công lao bậc trung thần, ban nhiều gấm lụa, tiền bạc để lo quốc táng chu toàn.

Cả cuộc đời của danh thần Lê Quang Định là tấm gương ngời sáng về tinh thần trách nhiệm với giang sơn, trí tuệ kiệt xuất trong việc củng cố cương vực và bản lĩnh ngoại giao tự tôn dân tộc.

Tên tuổi của Thượng thư Lê Quang Định ngày nay được trang trọng đặt cho các tuyến đường huyết mạch tại Thành phố Hồ Chí Minh (quận Bình Thạnh, Gò Vấp), Thừa Thiên Huế, Đồng Nai và nhiều tỉnh thành trên cả nước, mãi nhắc nhở các thế hệ mai sau về công đức của bậc tiền nhân kiến tạo giang sơn.

Noi gương sáng tinh thần lao động học thuật bền bỉ, ý thức bảo vệ chủ quyền biên cương và bản lĩnh tự tôn dân tộc của tiền nhân Lê Quang Định, tuổi trẻ hôm nay nguyện nỗ lực trau dồi tri thức, rèn đức luyện tài, nâng cao lòng yêu nước và tinh thần xung kích sáng tạo, đóng góp trọn vẹn sức trẻ vào công cuộc xây dựng, bảo vệ và phát triển Tổ quốc Việt Nam ngày càng phồn vinh, vững bền.