NHỮNG TRANG SỬ VÀNG DÂN TỘC: TIẾN SĨ VŨ TÔNG PHAN – BẬC ĐẠI DANH SĨ ĐẤT THĂNG LONG, NGƯỜI THẦY MẪU MỰC VÀ KIẾN TRÚC SƯ VĂN HÓA CỦA KHÔNG GIAN HỒ GƯƠM

Trong dòng chảy văn hiến ngàn năm của đất Thăng Long – Hà Nội thế kỷ XIX, Tiến sĩ Vũ Tông Phan (1800 – 1851, tự Hoán Phủ, hiệu Đường Xuyên, dân gian quen gọi là cụ Nghè Tự Tháp) là một danh sĩ kiệt xuất, nhà giáo dục lỗi lạc và là linh hồn của các phong trào phục hưng văn hóa Bắc Hà. Ông chính là người có công lao hàng đầu trong việc khởi xướng tôn tạo đền Ngọc Sơn trên hồ Hoàn Kiếm, biến nơi đây thành biểu tượng văn hóa thanh cao và linh thiêng bậc nhất của Thủ đô.

• Bậc hiền tài xuất chúng của đất văn hiến Thăng Long:

Sinh ra tại làng Hoa Đường (làng Đường An, Hải Dương), sau chuyển về sinh sống tại thôn Tự Tháp, huyện Thọ Xương (nay thuộc khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm, phố Hàng Trống, Hà Nội), Vũ Tông Phan sớm bộc lộ tư chất thông minh đĩnh ngộ, làu thông kinh sử. Năm Bính Tuất (1826) dưới triều vua Minh Mạng, ông thi đỗ Tiến sĩ Nho học (Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân), làm rạng danh truyền thống khoa bảng đất Kinh kỳ.

Bước vào quan lộ, ông từng làm Đốc học Bắc Ninh, Tham hiệp Ninh Bình... Dù ở đâu, ông cũng nổi tiếng là vị quan thanh liêm, chính trực, hết lòng vì việc dân việc nước. Tuy nhiên, nhận thấy chốn quan trường gò bó không thể thỏa chí chấn hưng văn hóa giáo dục, năm 1833 ông quyết định cáo quan về lại thôn Tự Tháp mở trường dạy học (trường Tự Tháp).

Trường Tự Tháp của cụ Nghè Vũ Tông Phan nhanh chóng trở thành trung tâm đào tạo nhân tài lớn nhất Bắc Hà lúc bấy giờ. Ông đào tạo nên lớp lớp học trò xuất sắc, đỗ đạt cao và giữ trọn khí tiết kẻ sĩ, tiêu biểu như Nguyễn Văn Siêu, Cao Bá Quát, Phạm Đình Dực... Tấm lòng tận tụy và phương pháp giáo dục khai phóng, trọng đạo làm người của ông đã đặt nền móng vững chắc cho nền học thuật Thăng Long giữa thế kỷ XIX.

Đóng góp văn hóa to lớn và trường tồn nhất của Vũ Tông Phan chính là công cuộc xây dựng không gian văn hóa hồ Hoàn Kiếm. Nhận thấy đảo Ngọc Sơn hoang phế, năm 1841, ông cùng Hội Hướng Thiện (tổ chức văn hóa, từ thiện do ông và các danh sĩ sáng lập) đứng ra vận động nhân dân quyên góp chuyển đổi ngôi chùa cũ thành đền Ngọc Sơn thờ Văn Xương Đế Quân (chủ quản việc học vấn) và Đức Thánh Trần Hưng Đạo (biểu tượng bảo vệ giang sơn).

Chính ông là người soạn bài văn bia lịch sử "Ngọc Sơn đế quân từ ký" (1843) khắc trên bia đá đền Ngọc Sơn, khẳng định vẻ đẹp linh thiêng và giá trị văn hiến trường tồn của danh thắng Hồ Gươm, mở đường cho người học trò xuất sắc Nguyễn Văn Siêu sau này tiếp tục xây dựng Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc, hoàn chỉnh quần thể di tích vô giá của dân tộc.

Bên cạnh sự nghiệp giáo dục, Vũ Tông Phan còn là một nhà thơ lớn với tác phẩm Tô Khê tùy bút tập. Ông khởi xướng và làm chủ khảo nhiều thi hội nổi tiếng chốn Hà thành, quy tụ văn nhân tài tử khắp ba kỳ. Thơ văn của ông đậm chất trữ tình, dạt dào tình yêu quê hương đất nước, phản ánh chân thực nếp sống thanh nhã của người Tràng An và tấm lòng đau đáu trước những đổi thay của thời cuộc.

Cả cuộc đời của Tiến sĩ Vũ Tông Phan là biểu tượng ngời sáng của đạo đức kẻ sĩ: không màng danh lợi bổng lộc chốn quan trường, trọn đời cống hiến cho sự nghiệp "trồng người" và gìn giữ tinh hoa văn hóa dân tộc.

Tên tuổi của Tiến sĩ Vũ Tông Phan ngày nay được trân trọng đặt cho các tuyến phố đẹp tại Thủ đô Hà Nội (quận Thanh Xuân), Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều trường học, như một sự tri ân sâu sắc đối với người đã góp phần thắp sáng ngọn lửa văn hiến nghìn năm.

Noi gương sáng tinh thần hiếu học, tấm lòng trọng đạo lý và ý thức giữ gìn di sản văn hóa của tiền nhân Vũ Tông Phan,thế hệ trẻ hôm nay nguyện không ngừng trau dồi tri thức, rèn luyện nhân cách, phát huy tinh thần tự hào dân tộc và tích cực tham gia bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của non sông Việt Nam.