NHỮNG TRANG SỬ VÀNG DÂN TỘC: TRẠNG NGUYÊN TRẦN LỰU – BẬC ĐẠI THẦN THANH LIÊM, CƯƠNG TRỰC VÀ TẤM LÒNG VÌ DÂN VÌ NƯỚC THỜI LÊ TRUNG HƯNG
Trong lịch sử khoa bảng và chế độ phong kiến Việt Nam, dòng dõi khoa cử đất Hải Dương luôn rực sáng những tấm gương hiền tài đỗ đạt đỉnh cao, đem trọn trí tuệ và phẩm hạnh phụng sự xã tắc. Tiêu biểu cho khí phách kẻ sĩ, lòng trung quân ái quốc và đức tính liêm chính, ngay thẳng chính là Trạng nguyên Trần Lựu (sinh năm 1558, mất năm nào chưa rõ) – vị đại thần phụng sự triều Lê Trung Hưng, người được sĩ phu và muôn dân đương thời nể trọng bởi khí tiết thanh cao và tài năng xuất chúng.
Bậc hiền tài xuất chúng đất học Hải Dương:
Sinh ra tại làng Can Trì, huyện Nam Sách, phủ Nam Sách (nay thuộc phường Hợp Đức, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương) – vùng đất địa linh nhân kiệt nổi tiếng cả nước về truyền thống hiếu học, Trần Lựu từ thuở niên thiếu đã nổi danh thông minh đỉnh ngộ, làu thông kinh sử tứ thư ngũ kinh, thấu hiểu sâu sắc đạo lý thánh hiền và đạo làm quan trị quốc.
Đăng khoa Trạng nguyên khoa thi đặc biệt (năm 1602):
Năm Nhâm Dần (1602) dưới triều vua Lê Kính Tông, nhà vua mở khoa thi Hội để kén chọn hiền tài chấn hưng cơ nghiệp sau khi nhà Lê khôi phục lại Thăng Long. Tại kỳ thi Đình tổ chức cùng năm, Trần Lựu đã vượt qua hàng trăm sĩ tử xuất sắc khắp cả nước, viết nên bài đối sách xuất sắc, đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh (Trạng nguyên). Danh tính của ông được vinh quy bái tổ và trang trọng khắc ghi trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội, làm rạng danh truyền thống khoa bảng của quê hương Hải Dương.
Bậc quan ngự sử cương trực, nghiêm minh và tận tụy:
Bước vào chốn quan trường, Trạng nguyên Trần Lựu được triều đình trọng dụng, bổ nhiệm giữ nhiều chức vụ then chốt như Đô Ngự sử, Thị lang... Là vị quan đứng đầu cơ quan đài các can gián, ông luôn thể hiện bản lĩnh của một bậc danh thần cương trực: không sợ quyền thế, dám thẳng thắn vạch trần thói tham nhũng của gian thần, dâng nhiều sớ can gián nhà vua sửa mình, ban hành các chính sách bớt sưu thuế, khoan thư sức dân và chăm lo cho đời sống của trăm họ sau nhiều năm đất nước chìm trong loạn lạc nội chiến.
Tấm lòng thanh bạch và phẩm cách mẫu mực lưu danh:
Giữa chốn quan trường nhiều biến động, ông luôn giữ trọn nếp sống thanh bạch, cần kiệm, liêm khiết, không màng bổng lộc hay tư lợi cá nhân. Phong thái đĩnh đạc, đức độ bao dung cùng tấm lòng trọn đời vì dân vì nước của Trạng nguyên Trần Lựu đã trở thành tấm gương sáng ngời về đạo làm quan cho hậu thế noi theo. Sau khi qua đời, ông được triều đình truy tặng phẩm hàm cao quý và được nhân dân lập đền thờ phụng để đời đời hương khói tri ân.
Tên tuổi của Trạng nguyên Trần Lựu ngày nay được khắc ghi trong sử sách văn hiến nước nhà và được trang trọng đặt cho các tuyến đường tại Thành phố Hồ Chí Minh (thành phố Thủ Đức) cùng nhiều trường học, công trình văn hóa tại các địa phương, như một biểu tượng thiêng liêng nhắc nhở các thế hệ về tinh thần hiếu học và khí phách liêm chính của tiền nhân.
