Những trang viết về Quân tình nguyện – Hình tượng người lính Việt Nam trên đất Campuchia

Đại tá, nhà văn Nguyễn Quốc Trung quê ở Hà Tĩnh, nhập ngũ năm 1974 và chiến đấu tại chiến trường Đông Nam Bộ. Sau năm 1975, ông công tác tại Cục Chính trị Quân đoàn 4, rồi từ năm 1989 về làm việc tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội cho đến khi nghỉ hưu năm 2016. Cuộc đời ông gắn bó sâu sắc với quân đội, chiến trường và văn chương. Ông qua đời năm 2021 trong đại dịch Covid-19, để lại nhiều ý tưởng sáng tác còn dang dở.

Nguyễn Quốc Trung là người có cuộc sống giản dị, khắc khổ, không ham hưởng thụ. Ông dành phần lớn tiền lương để chăm lo gia đình, mua sách và đi thực tế sáng tác. Vốn là người lính từng trải qua những năm tháng chiến đấu, từng sống và chiến đấu tại Campuchia, ông có vốn sống phong phú và đặc biệt am hiểu văn hóa, ngôn ngữ của nước bạn. Chính những trải nghiệm ấy đã trở thành chất liệu quý giá cho sự nghiệp văn chương của ông.

Những năm chiến đấu tại Campuchia để lại trong Nguyễn Quốc Trung những ám ảnh sâu sắc. Ông tận mắt chứng kiến hậu quả khủng khiếp của chế độ diệt chủng Pol Pot, những xác người vô tội và những dấu tích đau thương tại Nhà tù Tuol Sleng. Ông từng tham gia hỏi cung tù binh, trong đó có cả những tù binh còn rất nhỏ tuổi. Đồng thời, ông cũng chứng kiến những việc làm đầy tình người của bộ đội Việt Nam: giúp nhân dân Khmer trở về phum, sóc, dựng lại nhà cửa, cung cấp lương thực và đồ dùng sinh hoạt, giúp họ từng bước khôi phục cuộc sống.

Những ký ức ấy không chỉ nằm trong hồi ức mà được Nguyễn Quốc Trung chuyển hóa thành văn chương. Các tác phẩm của ông giàu tư liệu thực tế, gần với đời sống, cảm xúc được dồn nén nhưng sâu sắc và giàu tính nhân văn. Nhiều tác phẩm tiêu biểu như “Biên giới”, “Bên rừng thốt nốt”, “Người đàn bà khóc mướn”, “Đất không đổi màu”, “Người trong cõi người”, “Dòng sông bên chùa” cùng các tập truyện ngắn đã góp phần tạo nên một diện mạo riêng cho văn xuôi viết về chiến tranh và người lính.

Một trong những hình tượng nổi bật nhất trong sáng tác của ông là người lính Quân tình nguyện Việt Nam tại Campuchia. Đó là những con người phải đối mặt với chiến tranh khốc liệt, thiếu thốn, gian nan và cái chết, nhưng vẫn kiên cường thực hiện nhiệm vụ. Họ không chỉ chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc mà còn vượt qua biên giới để giúp nhân dân Campuchia thoát khỏi thảm họa diệt chủng, giành lại quyền được sống và xây dựng lại quê hương.

Đặc biệt, tiểu thuyết “Đất không đổi màu” xuất bản năm 2005 được xem là tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp Nguyễn Quốc Trung. Tác phẩm tái hiện chân thực cuộc chiến đấu của Quân tình nguyện Việt Nam trên đất Campuchia, từ những trận chiến khốc liệt đến những hoạt động giúp đỡ nhân dân nước bạn. Trong tác phẩm, người lính phải chiến đấu với tàn quân diệt chủng, chịu đựng nhiều tổn thất nhưng vẫn không lùi bước.

Câu chuyện mở ra bằng một bi kịch khi các đơn vị Việt Nam ở khu vực biên giới chưa kịp đề phòng sự phản bội của lực lượng Pol Pot. Khi quân địch tràn sang tàn sát đồng bào, những người lính Việt Nam buộc phải lên đường chiến đấu. Họ vừa chiến đấu, vừa khắc phục thiếu thốn, vừa hành quân sâu vào đất bạn để cứu một dân tộc đang đứng trước thảm họa. Có những tình huống khiến người lính đau xót, như khi bắt được tù binh và nhận ra đó chỉ là những đứa trẻ bị cuốn vào chiến tranh.

Nhan đề “Đất không đổi màu” mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Máu của những người lính tình nguyện Việt Nam đã đổ xuống đất Campuchia, nhiều người đã hy sinh nhưng mảnh đất ấy vẫn không đổi màu. Tuy nhiên, từ những hy sinh đó đã nảy sinh một giá trị lớn lao hơn: sự hồi sinh của nhân dân Campuchia, hòa bình và tình hữu nghị Việt Nam – Campuchia.

Bên cạnh “Đất không đổi màu”, tác phẩm “Người đàn bà khóc mướn” còn thể hiện một phương diện khác trong sáng tác của Nguyễn Quốc Trung. Thông qua câu chuyện tình giữa một người lính tình nguyện Việt Nam và cô gái Campuchia, nhà văn nhấn mạnh sức mạnh của tình yêu và tình người trong việc gắn kết hai dân tộc. Với ông, tình yêu thương chính là cầu nối giúp vượt qua những đau thương của chiến tranh, xây dựng quan hệ láng giềng, đoàn kết và hữu nghị.

Nguyễn Quốc Trung từng quan niệm rằng vốn sống lớn nhất của người lính viết văn chính là cuộc chiến tranh họ đã trải qua và những con người họ từng sống cùng, từng chứng kiến hy sinh. Vì thế, ông viết về người lính bằng ký ức của một người trong cuộc, bằng sự thấu hiểu và lòng biết ơn sâu sắc.

Những trang viết của Nguyễn Quốc Trung vì vậy vừa mang chất sử thi, vừa có âm hưởng bi tráng, đồng thời thấm đẫm tinh thần nhân văn. Đó không chỉ là những trang văn ghi lại chiến tranh mà còn là lời tri ân đối với những người lính đã hy sinh, đồng thời khẳng định giá trị của hòa bình, tình yêu thương và tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt Nam – Campuchia. Qua những trang viết ấy, hình ảnh Quân tình nguyện Việt Nam hiện lên như những người lính đã vượt qua gian khổ, chiến đấu chống lại sự tàn bạo và góp phần giúp một dân tộc hồi sinh, để từ mảnh đất từng thấm máu chiến tranh có thể nảy nở cây hòa bình và tình hữu nghị bền vững.