Những viên gạch đầu tiên của nền pháp lý Việt Nam mới

Tháng Tám năm 1945, giành được chính quyền mới chỉ là bước đầu của một công việc lớn hơn rất nhiều. Một nhà nước mới cần trường học, cơ quan hành chính, hệ thống pháp luật và những quy định để tổ chức đời sống xã hội. Trong đội ngũ trí thức tham gia những công việc ấy có Vũ Đình Hòe, người bước từ hoạt động giáo dục, báo chí và xã hội vào Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Vũ Đình Hòe sinh năm 1912 tại Hà Nội. Ông được đào tạo về luật và từng tham gia giảng dạy. Trước Cách mạng Tháng Tám, ông hoạt động trong giới trí thức và thanh niên, quan tâm đến các vấn đề giáo dục, xã hội và sự phát triển của đất nước.

Ông cũng tham gia nhóm trí thức gắn với báo Thanh Nghị, một tờ báo có ảnh hưởng trong giới trí thức Việt Nam những năm đầu thập niên 1940. Trong bối cảnh xã hội đang thay đổi mạnh mẽ, những hoạt động như viết báo, giáo dục và thảo luận về các vấn đề của đất nước trở thành một cách để nhiều trí thức thể hiện trách nhiệm xã hội của mình.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, ngày 2 tháng 9 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được tuyên bố thành lập. Trong Chính phủ lâm thời, Vũ Đình Hòe đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục. Đây là thời điểm nền giáo dục của một quốc gia vừa giành độc lập phải đối mặt với vô số khó khăn, trong đó có tình trạng mù chữ rất phổ biến.

Một trong những nhiệm vụ cấp thiết của chính quyền mới là nâng cao dân trí. Phong trào Bình dân học vụ được phát động để chống nạn mù chữ, huy động đông đảo người biết chữ tham gia dạy những người chưa biết đọc, biết viết. Giáo dục vì vậy không chỉ còn nằm trong trường học mà trở thành một hoạt động xã hội rộng lớn.

Sau đó, Vũ Đình Hòe chuyển sang đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Tư pháp. Ông giữ trọng trách này trong nhiều năm, từ giai đoạn đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Công việc của ông từ đây gắn nhiều hơn với quá trình xây dựng các thiết chế và nguyên tắc pháp lý của nhà nước mới.

Một quốc gia vừa trải qua cuộc cách mạng không thể vận hành lâu dài chỉ bằng tinh thần nhiệt tình. Những quyền hạn, trách nhiệm và cách giải quyết công việc cần từng bước được xác định bằng quy định. Chính vì vậy, xây dựng nhà nước sau năm 1945 là quá trình vừa giải quyết những vấn đề cấp bách vừa hình thành những nền tảng thể chế lâu dài.

Câu chuyện của Vũ Đình Hòe vì thế gợi đến một phần ít kịch tính hơn chiến trường nhưng không kém phần quan trọng: biến những mục tiêu lớn thành những nguyên tắc và cách làm có thể thực hiện trong đời sống. Độc lập là một mục tiêu lớn, nhưng để người dân thực sự sống trong một nhà nước mới thì còn cần giáo dục, pháp luật và những cơ quan có khả năng thực hiện chúng.

Vũ Đình Hòe sống đến năm 2011, trải qua gần một thế kỷ với nhiều biến động lớn của đất nước. Trong ký ức về thế hệ trí thức tham gia xây dựng Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa những ngày đầu, ông được nhắc đến với dấu ấn ở cả giáo dục và tư pháp.

“Từ lớp học đến nền tư pháp của nước Việt Nam mới” nhắc đến một con người đã tham gia vào những công việc xây dựng đất nước sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám.