NHỮNG VŨ KHÍ CỦA NGƯỜI DÂN TRÊN CAO NGUYÊN ĐÁ

Khi những người Mông từ các bản làng hưởng ứng lời kêu gọi của Sùng Mí Chảng đứng lên chống thực dân Pháp, họ không bước vào cuộc chiến với tư cách những người lính của một đội quân chính quy.

Họ vốn là những người dân trên Cao nguyên đá.

Hằng ngày, họ làm nương, trồng ngô, chăn nuôi và đi lại trên những con đường nhỏ giữa núi cao. Khi cuộc đấu tranh phát triển thành một phong trào vũ trang, những người ấy mang theo những gì mình có để tham gia nghĩa quân.

Trong ký ức còn được lưu truyền về cuộc khởi nghĩa, vũ khí của nghĩa quân Sùng Mí Chảng rất đa dạng. Một số người có súng, nhưng nhiều người chỉ có dao, cung nỏ, gậy, thậm chí mang theo cả cuốc và những công cụ lao động thường ngày.

Nhìn vào những thứ vũ khí ấy có thể thấy rõ hoàn cảnh của lực lượng nghĩa quân. Đây không phải một đội quân được tổ chức và trang bị từ bên ngoài. Phía sau họ không có một hệ thống hậu cần lớn để cung cấp súng đạn. Phần đông lực lượng được hình thành từ chính những người dân ở các bản làng, bởi vậy họ tự tìm và tự mang theo phương tiện chiến đấu của mình.

Có người có súng thì dùng súng.

Có người quen sử dụng cung nỏ thì mang cung nỏ.

Còn với nhiều người khác, những công cụ vốn được cầm trên tay để lao động hằng ngày cũng trở thành thứ họ mang theo khi tham gia lực lượng.

Điều đó tạo nên một sự chênh lệch rất lớn giữa hai phía.

Đối diện với nghĩa quân là bộ máy quân sự của thực dân Pháp và lực lượng phục vụ cho chính quyền thuộc địa. Họ có tổ chức, có súng đạn và khả năng huy động lực lượng để đàn áp các cuộc nổi dậy.

Nếu chỉ đối đầu trực diện bằng vũ khí, những người dân trên Cao nguyên đá khó có thể bù đắp được khoảng cách ấy.

Nhưng họ có một lợi thế khác: họ hiểu từng ngọn núi, từng con đường và từng khe đá trên quê hương mình.

Những người dân Đồng Văn đã sống giữa núi đá từ nhỏ. Họ biết con đường nào có thể vượt qua một sườn núi, nơi nào có thể quan sát từ trên cao, lối nào dẫn sang bản bên cạnh và những vị trí nào khiến người từ nơi khác khó tiếp cận.

Khi cuộc chiến đấu diễn ra, chính sự hiểu biết ấy trở thành một phần sức mạnh của nghĩa quân.

Những câu chuyện được lưu lại còn nhắc đến việc nghĩa quân làm chông, đặt bẫy đá ở những nơi hiểm yếu để ngăn cản lực lượng tiến vào đàn áp.

Giữa địa hình của Cao nguyên đá, bẫy đá là một cách tận dụng chính điều kiện tự nhiên sẵn có. Ở những sườn núi dốc hay con đường hẹp, đá có thể trở thành vật cản đối với lực lượng đang di chuyển. Chông và những chướng ngại đơn giản cũng được sử dụng để bổ sung cho sự thiếu thốn về vũ khí.

Những phương thức ấy cho thấy nghĩa quân đã tìm cách lấy địa hình bù đắp cho trang bị.

Núi cao trở thành vị trí quan sát.

Đường hẹp trở thành nơi cản bước đối phương.

Những khe đá và lối đi quen thuộc giúp nghĩa quân cơ động.

Còn Tù Sán và những vùng núi hiểm trở trở thành nơi lực lượng có thể dựa vào để tập hợp và chiến đấu.

Bởi vậy, vũ khí của nghĩa quân Sùng Mí Chảng không thể chỉ được hiểu là những thứ họ cầm trên tay.

Núi đá cũng là một phần sức mạnh của họ.

Nhưng cũng chính những thanh dao, cây nỏ, chiếc cuốc hay cây gậy cho thấy cuộc chiến đấu ấy gian nan đến mức nào.

Không nên nhìn những vũ khí thô sơ bằng sự lãng mạn hóa. Đằng sau chúng là sự thiếu thốn của một lực lượng được hình thành từ người dân. Khi một người phải mang công cụ lao động của mình đi chiến đấu, điều đó đồng thời cho thấy họ không có nhiều lựa chọn về trang bị.

Những người ấy đã phải đối mặt với một lực lượng có ưu thế hơn hẳn về súng đạn và họ bước vào cuộc đấu tranh bằng chính những gì có trong tay.

Điều đáng nhớ vì vậy không nằm ở việc một chiếc cuốc hay cây gậy có thể mạnh hơn một khẩu súng. Điều đáng nhớ là những người dân bình thường đã trở thành những người tham gia một cuộc khởi nghĩa.

Ngày hôm trước, bàn tay ấy còn cầm cuốc làm nương.

Ngày hôm sau, cũng bàn tay ấy cầm dao, nỏ hoặc thứ vũ khí có thể tìm được để đi theo nghĩa quân.

Người làm nương trở thành người chiến đấu. Những con đường lên nương trở thành đường cơ động. Núi đá vốn là nơi người dân mưu sinh lại trở thành chỗ dựa cho cuộc đấu tranh.

Đó cũng là một nét rất rõ trong phong trào do Sùng Mí Chảng lãnh đạo.

Ông không có sẵn một đội quân để phát động khởi nghĩa. Chính những người dân hưởng ứng lời kêu gọi đã tạo thành nghĩa quân.

Bởi vậy, nhìn vào những vũ khí của họ cũng chính là nhìn vào nguồn gốc của lực lượng ấy.

Đó là một đội quân bước ra từ các bản làng trên Cao nguyên đá.

Không đồng phục. Không trang bị thống nhất. Không phải ai cũng có súng.

Nhưng họ có chung một quê hương, chung những nỗi khổ và chung mong muốn chống lại sự áp bức đang đè nặng lên cuộc sống.

Súng, dao, cung nỏ, cuốc, gậy, chông và những bẫy đá vì thế đã trở thành những hình ảnh được ký ức cộng đồng lưu giữ về nghĩa quân Sùng Mí Chảng.

Những vũ khí giản đơn ấy kể lại một câu chuyện lớn hơn về cuộc khởi nghĩa 1911–1912: câu chuyện về những người dân trên Cao nguyên đá đã tự tập hợp thành lực lượng và dùng chính những gì mình có để đứng lên chiến đấu.