Ni trưởng Diệu Không (Hồ Thị Hạnh): Từ Quận chúa triều Nguyễn đến bậc danh ni kiệt xuất của Phật giáo Việt Nam

Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam thế kỷ XX, Ni trưởng Diệu Không (thế danh Hồ Thị Hạnh, 1905–1997) là một nhân vật vô cùng đặc biệt. Bà là sự kết tinh kỳ diệu giữa trí tuệ uyên bác của một gia tộc đại trí thức và tâm nguyện từ bi, vô vị lợi của một bậc tu sĩ Phật giáo Đại thừa.

Sinh ra tại vùng đất cố đô Huế, Hồ Thị Hạnh xuất thân từ một gia đình trâm anh thế phiệt bậc nhất thời bấy giờ. Bà là con gái của quan Thượng thư Hồ Đắc Trung và là em gái của hàng loạt trí thức lớn như luật gia Hồ Đắc Điềm, bác sĩ Hồ Đắc Di, dược sĩ Hồ Đắc Ân cùng Ân phi Hồ Thị Chỉ. Dù lớn lên trong nhung lụa và từng trải qua những biến cố cuộc đời, năm 1932, bà đã quyết định xuất gia nhập đạo, lấy pháp tự Diệu Không, bắt đầu chặng đường tận hiến cho Đạo pháp và Dân tộc.

Không chỉ dừng lại ở việc tu học chốn thiền môn, Ni trưởng Diệu Không còn là một nhà hoạt động xã hội, giáo dục và chấn hưng Phật giáo đi phong. Bà là một trong những thành viên tích cực thành lập An Nam Phật Học Hội (1932), sáng lập tạp chí Liên Hoa, đồng thời phối hợp với nữ sử Đạm Phương thành lập Nữ Công Học Hội (1926) để dạy nghề cho phụ nữ. Với kiến thức Hán học và văn hóa sâu rộng, bà đã dịch nhiều bộ kinh luận đại thừa quan trọng như Lăng Già tâm ấn, Đại Trí Độ luận, Trung Quán luận lược giải, đồng thời góp công lớn trong việc đặt nền móng cho các trung tâm giáo dục Phật giáo lớn như Đại học Vạn Hạnh (Sài Gòn), Học viện Phật giáo tại Huế.

Bên cạnh tấm lòng kiên trung với chánh pháp – từng xin tự thiêu trong thời kỳ Phật giáo bị đàn áp – Ni trưởng Diệu Không còn là người mẹ hiền của hàng ngàn trẻ em cơ nhỡ. Bà đã vận động xây dựng nhiều cô nhi viện lớn từ Huế, Đà Nẵng, Nha Trang đến Sài Gòn để cưu mang các nạn nhân của chiến tranh. Khi viên tịch vào năm 1997 tại Huế, thọ 92 tuổi, bà để lại dấu ấn sâu đậm về hình ảnh một bậc danh ni kiệt xuất: vừa uyên bác, dũng cảm, vừa đong đầy tình thương yêu nhân loại.