NIỀM TIN

Đây đó, các cuộc đấu tranh nhóm lên đều được đông đảo quần chúng tham gia nhưng trước sau đều thất bại. Đông Kinh nghĩa thục phải giải tán. Phong trào Duy Tân, chống thuế, vụ Hà Thành đầu độc bị đàn áp. Du học sinh ở Nhật bị trục xuất.

Tin tức xa gần đều dội về Huế. Trước những nguyên nhân thành bại của các phong trào, anh Côn có sự suy nghĩ của riêng mình.

Cụ Phó bảng Huy khó mà hiểu được điều đó. Nhưng tâm sự chán ghét cảnh sống quan trường và ý thức bất cộng tác với thực dân của cụ thì đã có ảnh hưởng nhất định đối với con trai.

Trong một buổi đàm đạo ở Di Luân Đường của Quốc Tử Giám, cụ nói: Quan trường là kẻ nô lệ trong đám người nô lệ nên lại càng nô lệ hơn. Giẫm chân xuống bùn, cụ càng thấy bùn là bẩn. Gửi thư cho cháu ở quê nhà, cụ ghi: Uy thế không đủ để dựa, xảo hiểm là tự hại mình.

Cụ bị đổi đi làm Tri huyện Bình Khê. Lại một người bà con từ làng Sen tìm vào, định theo giúp.

Cụ bảo: “Anh cứ về nhà làm ăn. Tôi đi, nhưng chưa chắc đã làm quan lâu”.

Ông Huyện người làng Sen thích ngồi đọc sách trong phòng riêng hơn là ngồi ở công đường. Các vụ kiện giữa bà con nông dân với nhau, cụ đều xử hòa. Một bận cụ phàn nàn: “Nước mất không lo, lo giành nhau cái bờ ruộng”. Cụ không nỡ bắt dân nghèo phải nộp số thuế và chịu những suất phu mới bị gia thêm. Cụ bị cách quan. Nhân dân Bình Khê chỉ sống yên hàn được sáu tháng. Cụ muốn cho dân yên nhưng không những dân mà cả cụ nữa, thực dân cũng chẳng để cho yên. Ý định “làm quan để che thân” của cụ đã tan vỡ.

Sau ngày tiễn cha đi Bình Khê, anh Côn vẫn ở lại Huế học tập.

Anh không ở trong thành nội nữa mà dọn ra ở với một số bạn ở ngoài quán Ao Hồ. Đó cũng là quán đồng hương của Nghệ - Tĩnh mới nhóm lại.

Những buổi nghỉ trưa, nhiều học sinh con nhà quyền quý có người hầu, mang đến những chiếc liễn sơn son thếp vàng trong đó đựng đầy cao lương mỹ vị. Riêng anh Côn, anh chỉ ăn một nắm xôi hay một bát cháo tôm, cháo cua ở quán Cụ Lược trước cổng trường.

Thân phụ không yên ổn sau khi bị cách quan. Anh Côn không thể yên ổn trong việc học tập. Chị cả của anh ở quê nhà cũng không thể yên ổn với nghề cày ruộng. Cả xã hội, những người có nhiệt tâm với đất nước, với dân tộc không một ai được yên ổn. Cụ Phan Bội Châu vốn được nhiều người coi như là một hy vọng, một “Ông Thánh” cũng đã đến lúc phải tâm sự: “Khoảng mùa Hạ và mùa Thu năm Thân1 nào là tàn sát dân xin xâu ở Trung Kỳ, nào là sự hy sinh của các liệt sĩ ở Bắc Kỳ, các thương hội, học hội ở Trung Kỳ kế tiếp nhau tan vỡ. Còn các đồng chí tâm huyết thì trong một lúc người chết, kẻ tù đày, chân trời tiều tụy, nước mất khôn ngăn, thân có sống thừa cũng là vô ích”2.

Đối với anh Côn, ngoài tin tức chung còn có những tin về gia đình. Thân phụ bị đày biệt xứ. Anh ruột của anh, một thanh niên khá thông minh và chị ruột của anh, người phụ nữ can đảm, cả hai cùng hoạt động yêu nước đã bị theo dõi ráo riết rồi bị bắt, bị tù. Nhưng anh Côn không chán nản. Anh tin một ngày kia đất nước anh sẽ được giải phóng, đồng bào anh sẽ được tự do. Hồi còn tuổi mười ba theo thân phụ đi khắp vùng Nghệ - Tĩnh, anh đã nghe đến ba khẩu hiệu lớn của cuộc cách mạng tư sản Pháp: “Tự do”, “Bình đẳng”, “Bác ái”. Anh muốn “tìm xem những gì ẩn đằng sau những chữ ấy”3. 

___________

1.                     Năm Mậu Thân (1908).

2.                     Theo Phan Bội Châu niên biểu, Sđd.

3.                     Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t.1, tr.461.

Anh đang sống trong ngôi trường Quốc học với Huế mùa xuân. Xuân đến tăng cho Huế màu xanh, xanh của dòng sông, xanh của những đồi thông. Nắng xuân làm trắng thêm những trang vở học trò.

Người ta miệt mài, rạo rực dưới ngọn đèn dầu, bên ô cửa sổ. Người ta tìm thấy khoa học, vũ trụ, kim cổ, Đông Tây và sự thật, lẽ sống trong đỗ đạt, công danh, lương tiền. Xã hội xưa gọi việc học là nghề nghiệp có lẽ vì việc học tạo ra nghề nghiệp, dẫn đến nghề nghiệp.

Anh Côn có một quan niệm về học và thi khác hẳn. Anh cũng cần mẫn tích lũy kiến thức, chăm chú đón đợi thời gian, nhưng anh cũng làm đầy đủ những việc cần thiết để từ giã Huế thân yêu khi mùa thi sắp đến.

Bọn mật thám luôn theo dõi anh. Tên chánh cảnh sát người Pháp của thành phố đã đến lớp nhìn ngó rồi gặp đốc học bàn chuyện đuổi anh. Nhưng vô ích, anh có ý định ra đi từ trước và đã để lại cho chúng một sự chưng hửng bất ngờ.

Anh Nguyễn Sinh Côn rời Huế ra đi với một tên mới, như một lời khẳng định, một niềm tin: Nguyễn Tất Thành.