Nơi bắt đầu con đường mòn ấy

Nhiệm vụ của đơn vị ông là mở đường, bảo đảm giao thông cho xe vào tiền tuyến. Với Nguyễn Khắc Phê còn là viết. “Trang viết mở đầu của tôi về cuộc chiến trên đường 12A chỉ là bài báo viết nhanh ngay sau trận bom đầu tiên vào khu vực cầu Bãi Dinh-một cầu lớn dưới chân đèo Mụ Giạ, chiều 14/4/1965. Cũng có thể nói, đây là trang viết mở đầu một giai đoạn sáng tác quan trọng của tôi”, nhà văn hồi ức. Chính cụ Lại Văn Ly, thời còn làm Giám đốc Sở Giao thông vận tải Quảng Bình, sau khi gặp Nguyễn Khắc Phê tại “Đại hội chiến sĩ hai giỏi", đã quyết định đưa ông về phụ trách công tác tuyên truyền thi đua. Đó là cuối năm 1966. Ông bồi hồi nhớ lại: “Dù chưa hình dung được hết, tôi đã bắt đầu nhận ra nơi mình đang sống có một vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Không đợi tới lúc bom nổ ở Bãi Dinh, ngay từ ngày đầu tôi mới đặt chân lên đường 12A, ở đây có lúc nào vắng những người đi chiến đấu?”. “Vì sự sống con đường”, tập bút ký đầu tiên, ông viết về những đồng đội của mình, trong đó có gần 1.000 thanh niên xung phong Quảng Bình, trong đó có Đại đội Thanh niên xung phong 759 Anh hùng, được xuất bản năm 1968. Đường 12A trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo của nhà văn, như ông tự bạch. Năm 2019, nhân kỷ niệm 60 năm đường Trường Sơn-Hồ Chí Minh, tôi và nhà thơ Mai Nam Thắng có trở lại đường 12A. Anh hùng Nguyễn Thị Kim Huế-người vinh dự 5 lần được gặp Bác Hồ vẫn nhắc lại đồng đội Nguyễn Khắc Phê. Năm 2020, khi có mặt tại TP. Đồng Hới dự tọa đàm về 70 năm lịch sử giao thông vận tải Quảng Bình, tôi gặp ông-với tư cách là một nhân chứng của “thời hoa lửa”. Nguyễn Khắc Phê ở trong ngành Giao thông vận tải 15 năm, đến năm 1974 nhà thơ Xuân Hoàng và nhà văn Trần Công Tấn xin lãnh đạo Sở Giao thông vận tải Quảng Bình cho ông chuyển về Hội Văn nghệ Quảng Bình. Phân vân trước "ngã rẽ". Anh trai ông, cụ Nguyễn Khắc Viện khuyên không nên "chuyên nghiệp hóa" sớm, nhưng cuối cùng Nguyễn Khắc Phê đã "chia tay" ngành Giao thông vận tải. Đó chỉ là sự chia tay về "biên chế", thay đổi cơ quan nhận lương. Suốt từ năm 1959, lúc ông 20 tuổi, khi bài ký "Những người đi tiên phong" được đăng trên Báo Văn học (nay là Báo Văn nghệ); cho đến nay, giao thông vận tải vẫn là “đề tài lớn” trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khắc Phê. Có thể nêu các tác phẩm, như: Vì sự sống con đường (Ký sự, năm 1968), Đường qua làng Hạ (tiểu thuyết, năm 1976), Đường giáp mặt trận (tiểu thuyết, năm 1976; tái bản năm 1985, 2011), Chỗ đứng người kỹ sư (tiểu thuyết, năm 1980, tái bản năm 2011), Miền xa kêu gọi (tiểu thuyết năm 1985)... Nguyễn Khắc Phê cũng đã đạt nhiều thành tựu, như: Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (năm 2012); tiểu thuyết Chỗ đứng người kỹ sư được Giải thưởng văn học đề tài công nhân (1975-1980) của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và Hội Nhà văn Việt Nam; tiểu thuyết Biết đâu địa ngục thiên đường được Giải thưởng cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam và Giải thưởng Cố đô của UBND tỉnh Thừa Thiên-Huế.... Hôm qua, hôm nay, ngày mai trên trang văn Nguyễn Khắc Phê là một dòng chảy. Những năm tháng trên chiến trường khốc liệt, giữa làn ranh sống chết, nhưng ông luôn vững tin vào chiến thắng. Cho đến bây giờ, nhà văn vẫn bồi hồi, xúc động. Ông nhớ những người lính, đồng đội, thanh niên xung phong... đã nằm lại trên tuyến đường. Với một nhà văn tuổi đã ngoài bát thập, gắn bó với nghề văn từ lúc mới 20 tuổi, thì có quá nhiều chuyện để viết. Tôi nghĩ đến cái “duyên” của cuộc đời ông. “Duyên” với Huế và “duyên” với văn chương, từ những con đường...