NỖI ĐAU HÓA THÀNH SỨC MẠNH
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, có những người mẹ không trực tiếp cầm súng nhưng cuộc đời của họ lại gắn liền với những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Đào, ở tổ dân phố Tiền Giang, phường Thạch Quý, thành phố Hà Tĩnh, là một người mẹ như thế. Mẹ đã trải qua mất mát lớn lao khi chồng và một người con trai lần lượt hy sinh, nhưng vẫn kiên cường nuôi sáu người con trưởng thành, góp phần gìn giữ hậu phương trong những năm đất nước chìm trong khói lửa. Các nguồn chính thống của tỉnh Hà Tĩnh xác nhận mẹ có chồng là liệt sĩ Nguyễn Văn Định, hy sinh năm 1968, và con trai là liệt sĩ Nguyễn Văn Bình, hy sinh năm 1977 tại Tây Ninh.
Khói bom năm 1968 và nỗi đau mất chồng
Bi kịch lớn đầu tiên đến với gia đình mẹ Đào vào một ngày tháng 4 năm 1968. Khi ấy, mẹ vừa sinh người con gái út được hai ngày. Sau khi từ trạm xá trở về, chồng mẹ – ông Nguyễn Văn Định – chuẩn bị bữa trưa rồi nói sẽ đi họp đội dân quân. Trong lúc ông chưa trở về, máy bay địch xuất hiện và bom trút xuống địa phương.
Mẹ Đào khi ấy một tay bế đứa con mới sinh, một tay dắt người con lớn chạy sang nhà hàng xóm tránh bom. Khi gửi được con, mẹ vội quay lại nơi chồng đang họp. Nhưng trước mắt mẹ chỉ còn cảnh đổ nát và mất mát. Ông Nguyễn Văn Định cùng những người khác đã hy sinh trong trận bom ấy.
Sự hy sinh của ông Định diễn ra trong thời kỳ cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ đối với miền Bắc còn diễn biến ác liệt. Năm 1968 cũng là năm chiến tranh ở Việt Nam bước vào giai đoạn đặc biệt quyết liệt, với nhiều địa phương miền Bắc, trong đó có Hà Tĩnh, phải vừa sản xuất, vừa chiến đấu và bảo đảm giao thông, hậu cần cho tiền tuyến.
Chồng hy sinh, mẹ Đào trở thành trụ cột của gia đình khi tuổi đời còn trẻ. Không có điều kiện để chìm mãi trong đau thương, mẹ phải tự mình gánh vác ruộng đồng, chợ búa và nuôi sáu người con. Có những ngày mẹ gánh hàng đi hàng chục cây số để kiếm sống. Gạo, ngô, khoai, sắn trở thành nguồn sống của cả gia đình. Mẹ còn xin tranh tre để đóng góp xây dựng trường học, cố gắng để các con được học hành.
Khi những người con tiếp bước cha anh
Những năm chiến tranh, các con của mẹ cũng trưởng thành trong hoàn cảnh đặc biệt. Khi mới khoảng 18–20 tuổi, hai người con là Nguyễn Thị Định, sinh năm 1952, và Nguyễn Văn Bình, sinh năm 1954, lần lượt xung phong ra chiến trường.
Đối với một người mẹ từng chứng kiến chồng hy sinh, việc tiễn con lên đường chắc chắn là thử thách tinh thần vô cùng lớn. Nhưng tình yêu gia đình không làm mẹ quên đi nghĩa vụ với Tổ quốc. Mẹ chỉ biết gửi gắm niềm tin, mong các con trở về bình an.
Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, mẹ mong ngóng các con trở về. Người con gái Nguyễn Thị Định may mắn trở về nhưng mang trên mình thương tích. Riêng Nguyễn Văn Bình vẫn không trở về.
Năm 1977, trong bối cảnh chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam diễn biến ngày càng căng thẳng, Nguyễn Văn Bình chiến đấu tại chiến trường Tây Ninh và hy sinh. Báo chí chính thống của Hà Tĩnh xác nhận anh hy sinh năm 1977 tại Tây Ninh; một nguồn tư liệu về ký ức của mẹ cho biết giấy báo tử xác định anh hy sinh vào tháng 11/1977.
Đây là một phần của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam của Tổ quốc trong những năm sau 1975. Tuy nhiên, các nguồn chính thống tôi tìm được chưa xác định tên một chiến dịch cụ thể liên quan trực tiếp đến trận chiến mà liệt sĩ Nguyễn Văn Bình hy sinh. Vì vậy, việc xác định chính xác chiến dịch cần dựa vào hồ sơ quân nhân hoặc hồ sơ liệt sĩ của cơ quan quân sự, thay vì suy đoán từ bối cảnh chiến trường.
Từ mất mát đến sự bình yên
Nỗi đau mất con tiếp tục đè nặng lên cuộc đời mẹ Đào. Hài cốt liệt sĩ Nguyễn Văn Bình sau đó được đưa từ Nghĩa trang thành phố Biên Hòa về Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài, thành phố Hà Tĩnh. Việc người con trở về quê hương sau hàng chục năm xa cách giúp mẹ phần nào nguôi ngoai, bởi ít nhất người con đã được nằm lại trên quê hương.
Cuộc đời mẹ Trần Thị Đào vì thế có thể nhìn nhận như một lát cắt tiêu biểu của lịch sử hậu phương Việt Nam trong chiến tranh: người phụ nữ vừa là người lao động, người mẹ, vừa là chỗ dựa để gia đình vượt qua bom đạn và mất mát. Chồng hy sinh, con hy sinh, nhưng mẹ vẫn gắng gượng nuôi các con trưởng thành.
Năm 2020, mẹ được ra Hà Nội dự chương trình gặp mặt các Mẹ Việt Nam Anh hùng toàn quốc, tham quan và vào Lăng viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Với mẹ, những năm tháng chiến tranh đã lùi xa, nhưng ký ức về người chồng và người con đã hy sinh vẫn còn nguyên trong tâm trí.
Năm 2024, lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh tiếp tục đến thăm hỏi, tặng quà mẹ. Đến tháng 2/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà cùng đoàn công tác Trung ương tiếp tục đến thăm, tặng quà và bày tỏ lòng tri ân đối với những hy sinh, mất mát của mẹ và gia đình.
Câu chuyện của Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Đào không chỉ là câu chuyện về một gia đình chịu nhiều mất mát trong chiến tranh. Đó còn là câu chuyện về sức chịu đựng, lòng yêu nước và sự hy sinh thầm lặng của những người mẹ Việt Nam. Từ căn nhà nhỏ ở Hà Tĩnh, mẹ đã tiễn chồng, tiễn con vào những năm tháng hoa lửa và rồi một mình vượt qua những ngày gian khó để nuôi các con khôn lớn. Những hy sinh ấy góp phần làm nên giá trị của hòa bình hôm nay.
Tên tuổi của mẹ và những người đã hy sinh trong gia đình là lời nhắc nhở thế hệ sau rằng: phía sau mỗi chiến thắng của dân tộc là biết bao gia đình đã chịu mất mát; phía sau hai chữ “hòa bình” là những năm tháng mà hàng triệu người mẹ đã âm thầm chờ đợi, hy sinh và chịu đựng. Tri ân Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Đào cũng chính là tri ân một thế hệ đã dành những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời cho độc lập, tự do và thống nhất của Tổ quốc.
