Nỗi day dứt của con gái liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai: Gần 90 năm đi tìm mẹ
Nỗi day dứt của con gái liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai: Gần 90 năm đi tìm mẹ
Bích Phương và Quỳnh Tâm
-12:49
Nam miền Bắc
(Dân trí) - Ở tuổi xế chiều, bà Lê Nguyễn Hồng Minh - con gái duy nhất của anh hùng Nguyễn Thị Minh Khai - vẫn đau đáu: Sau pháp trường Hóc Môn mùa hè năm 1941, mẹ bà đã được chôn cất nơi đâu?
Ở tuổi 87, bà Lê Nguyễn Hồng Minh vẫn mong gặp cha mẹ trong mơ. Cha bà là cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong - mất trong lao tù Côn Đảo khi bà còn chưa kịp biết mặt. Mẹ bà là liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai - người bước lên pháp trường Hóc Môn khi con gái mới hơn 2 tuổi.
"Tôi không được sống với ba mẹ thì phải sống trong giấc mơ. Chỉ mong một lần được gặp ba mẹ trong mơ...", bà Hồng Minh nói.
Bà Lê Nguyễn Hồng Minh, con gái duy nhất của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, nay đã 87 tuổi (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Người con gái của hai nhà cách mạng mong tìm được lời giải cho câu hỏi đã day dứt suốt gần một đời người: Sau pháp trường Hóc Môn mùa hè năm 1941, liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai đã được chôn cất nơi đâu?
Chân dung đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai (Nguồn ảnh: Nhà lưu niệm đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai).
Hàng chục năm đau đáu tìm nơi an nghỉ của mẹ
Buổi trưa cuối tháng 7, nhóm phóng viên Dân trí tìm đến căn nhà nhỏ trên đường Bùi Thị Xuân (phường Bến Thành, TPHCM), mang theo hy vọng có thể gặp được bà Lê Nguyễn Hồng Minh trong một cuộc hẹn gấp gáp.
Cánh cửa khẽ mở, người con gái duy nhất của cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai xuất hiện. Bà Minh mặc bộ đồ màu hồng tro, vóc dáng nhỏ nhắn, mái tóc bạc trắng nhưng ánh mắt vẫn sáng và tinh anh lạ kỳ.
Rót chén trà mời khách, bà bắt đầu câu chuyện bằng nỗi trăn trở đã theo mình gần trọn cuộc đời. Suốt nhiều thập kỷ, câu hỏi "mẹ đang nằm ở đâu?" luôn hiện hữu trong tâm trí bà.
Theo tư liệu lịch sử, sáng 28/8/1941, nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai cùng một số đồng chí bị giặc đem xử bắn ở Ngã Ba Giồng, Hóc Môn. Đến nay, mộ phần của bà vẫn chưa được xác định rõ ràng.
Những năm chiến tranh, nghĩ đến việc đi tìm hài cốt mẹ, bà Lê Nguyễn Hồng Minh lại tự nhủ phải gác sang một bên. Ngoài kia, biết bao gia đình cũng đang chịu cảnh chia ly, biết bao người con chưa thể tìm được cha, người vợ chưa thể đón chồng, đồng đội vẫn ngày ngày ngã xuống trên chiến trường. Nỗi đau của riêng mình, bà lặng lẽ giữ trong lòng.
"Thời chiến tranh, tôi cũng nghĩ đến chuyện tìm mẹ. Nhưng lúc đó bao nhiêu chiến sĩ cách mạng hy sinh, mình chỉ biết chờ đợi, canh cánh trong lòng thôi...", bà nhớ lại.
Ở tuổi 87, bà Lê Nguyễn Hồng Minh vẫn đau đáu mong xác minh nơi an nghỉ của mẹ mình (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Đất nước thống nhất, bà trở về công tác tại TPHCM với niềm tin rằng rồi sẽ có ngày tìm được dấu tích của mẹ. Nhưng những năm sau giải phóng, biên giới Tây Nam rồi biên giới phía Bắc tiếp tục khói lửa. Mối bận tâm về công cuộc xây dựng đất nước khiến ước nguyện riêng của bà lại thêm một lần gác lại.
Dẫu vậy, bà chưa bao giờ từ bỏ việc lần tìm dấu tích chôn cất mẹ. Năm 1976, nghe nói khu vực Bệnh viện Đa khoa Hóc Môn ngày nay từng là đồn binh của quân đội Pháp, bà Minh vội vã tìm đến. Trong ký ức của người phụ nữ ấy, nơi đó khi ấy vẫn còn hoang vắng, cỏ mọc um tùm, dấu vết chiến tranh còn in hằn trên từng khoảng đất.
Rồi từ tư liệu lịch sử, bà biết nhiều hơn về Ngã Ba Giồng - trường bắn khét tiếng nơi thực dân Pháp xử tử hàng loạt lãnh đạo và chiến sĩ cách mạng sau Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940. Bà biết nơi mẹ và các chú bác cùng hoạt động cách mạng tiền khởi nghĩa là Võ Văn Tần, Hà Huy Tập và Nguyễn Hữu Tiến đã ngã xuống, nhưng nơi chôn cất sau phát súng cuối cùng vẫn là một khoảng trống.
Nhiều năm sau, trong hành trình lần tìm dấu vết nơi an nghỉ của mẹ, bà Minh chợt nhận ra câu trả lời dường như đã từng xuất hiện trong ký ức của chính bà từ thuở thiếu thời. Đó là ba tiếng "Đất Thánh Chà" - cái tên bà từng nghe từ nhỏ nhưng khi ấy chưa đủ lớn để hiểu hết ý nghĩa.
Năm 15 tuổi, trong thời gian tập kết ra Bắc, bà theo gia đình về quê làm giỗ mẹ. Trong làn khói hương, bà nghe bà ngoại - cụ Đậu Thị Thư - lầm rầm khấn nhắc đến "Đất Thánh Chà". Theo lời kể, cụ Đậu Thị Thư từng lặn lội vào Hóc Môn dò hỏi, nghe ngóng tin tức và luôn tin rằng đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai được chôn cất tại khu nghĩa trang Đất Thánh Chà (nghĩa trang của người Ấn Độ cũ, nằm đối diện công viên Lê Văn Tám ngày nay).
"Ngày còn nhỏ sống ở Sài Gòn, tôi từng đến khu nghĩa trang đó chơi. Trong đó có những nhà mồ rất đẹp, tôi hay vào hái hoa. Thấy nghĩa trang âm u quá nên tôi sợ, chạy một mạch về nhà, rồi chẳng bao giờ quay lại nữa. Đến khi nghe bà ngoại nhắc Đất Thánh Chà, tôi nhớ ngay", bà Minh nói.
Chính lời khấn của người bà ngoại, cùng những lời kể được truyền lại trong gia đình, trở thành manh mối để bà Minh bền bỉ lần theo suốt nhiều chục năm sau.
Bà Lê Nguyễn Hồng Minh nhiều năm thu thập tư liệu, gửi đơn đến các cơ quan chức năng với mong muốn xác minh nơi chôn cất liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Một lần khác, khoảng năm 1992, trong dịp đến thăm cố Giáo sư Trần Văn Giàu - nguyên Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, bà thấy người giáo sư già bật khóc khi nhắc đến 2 nhà cách mạng Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai.
"Chú Giàu kể, khi xây dựng công trình ở góc nghĩa trang Đất Thánh Chà, người ta từng phát hiện rất nhiều hài cốt. Chú Giàu nghi ngờ trong đó có mẹ tôi và các bậc tiền bối cách mạng", bà Minh kể.
Năm 2005, bà đọc được lời kể của bà Nguyễn Thị Năm - em gái nữ giao liên Hai Sóc, người trực tiếp chứng kiến cuộc xử bắn tại Hóc Môn. Theo lời nhân chứng, ngay hôm sau vụ xử bắn, bà Năm đã dò hỏi người gác nghĩa trang và được biết thi hài các đồng chí Võ Văn Tần, Hà Huy Tập, Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Thị Minh Khai được chôn ở khu vực sát tường nghĩa trang của người Ấn Độ, tức nghĩa trang Đất Thánh Chà.
Cho đến nay, sau 85 năm, vị trí mộ phần chính xác của liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai vẫn còn cần chờ thêm những tư liệu lịch sử và sự xác minh của cơ quan chức năng để được làm sáng tỏ.
Nhưng với bà Minh, phía sau hành trình đi tìm câu trả lời ấy có một nỗi khắc khoải lớn hơn. Cuộc kiếm tìm hàng chục năm qua dường như còn là cách để bà lấp đầy khoảng trống của một tuổi thơ không có cha mẹ bên cạnh - khoảng trống đã theo bà suốt gần chín mươi năm cuộc đời.
Bà Lê Nguyễn Hồng Minh theo dõi bản tin truyền hình sau khi gửi đơn đến các cơ quan chức năng (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Mảnh giấy 4 chữ tên mẹ được cất như báu vật
“Trong giấc mơ, tôi thấy mình đang đi trên đường thì bắt gặp bọn lính áp giải mẹ đi phía trước. Tôi vừa khóc vừa chạy theo. Chạy mãi, chạy mãi, rồi ngã nhào xuống… và giật mình tỉnh dậy”. Đó là lần duy nhất trong đời bà Lê Nguyễn Hồng Minh mơ thấy mẹ mình.
Nhiều lần đọc Phạm Công - Cúc Hoa, bà từng chạnh lòng trước cảnh người mẹ hiện về trong giấc mơ để chải tóc cho con. Bà cũng ao ước mình một lần được mơ như thế. Nhưng điều tưởng như rất đỗi bình thường ấy lại chưa bao giờ đến.
Gần 90 năm qua, người con duy nhất của Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai chỉ hai lần hiếm hoi mơ thấy cha mẹ, nhưng cả hai giấc mơ đều khép lại trước khi bà kịp nhìn rõ hay chạm vào họ.
“Nhiều người tin vào ngoại cảm, tâm linh. Còn tôi thì không. Nếu thật sự có, người đầu tiên tôi phải gặp trong mơ là cha mẹ mình chứ…”, bà nói.
Suốt tuổi thơ, bà Hồng Minh chỉ biết cha mẹ qua lời kể của những người thân và đồng đội (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời, số phận đã đưa Hồng Minh rời xa cha mẹ. Ngày 28/8/1941, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp xử bắn tại Hóc Môn. Một năm sau, ngày 6/9/1942, Tổng Bí thư Lê Hồng Phong qua đời sau thời gian bị giam cầm, đày ải tại Côn Đảo. Cô bé Hồng Minh trở thành đứa trẻ mồ côi khi còn chưa kịp biết cha mẹ mình là ai.
Những năm đầu đời, bà được gửi cho vợ chồng ông Dương Bạch Mai và bà Đặng Thị Du - những đồng chí thân thiết của Nguyễn Thị Minh Khai - chăm sóc, nuôi dưỡng. Để tránh sự truy lùng của địch, ba má nuôi liên tục đưa bà đi khắp nơi, từ Sông Cầu (Phú Yên), Đà Lạt, Phụng Hiệp (Hậu Giang) rồi trở lại Sài Gòn (nay là TPHCM). Tuổi thơ của bà gắn với những lần chuyển chỗ ở chỉ để giữ an toàn.
“Tôi chỉ biết ba mẹ ruột mình là Việt Minh. Hồi đó còn ở Sài Gòn, trong đầu tôi chỉ có một ý nghĩ duy nhất là sau này lớn lên sẽ đi theo Việt Minh, tham gia chiến đấu để trả thù cho ba mẹ. Thế nhưng, tôi lại không hề biết mặt ba mẹ mình…”, bà Hồng Minh kể.
Năm lên 8 tuổi, bà được gửi về sống với cô Ba Đào - em ruột ông Dương Bạch Mai, chủ một trong những vựa cá lớn nhất nhì Sài Gòn lúc bấy giờ.
Ở nhà cô Ba, bà làm đủ mọi việc, từ phụ bếp, nấu những món ăn đơn giản, trông em, trải ga giường đến dọn dẹp nhà cửa. Ai nhờ gì bà cũng làm, ai sai việc gì bà cũng nghe. Tình thương giữa cô Ba Đào và bà không được thể hiện bằng những cái ôm hay lời vỗ về, mà bằng sự tin cậy dành cho cô bé năm ấy.
Chính những năm tháng sống ở nhà cô Ba Đào cũng là lúc những mảnh ghép đầu tiên về cội nguồn của bà dần được hé mở. Nhà cô Ba khá giả nên thường có khách đến chuyện trò. Trong số đó, có một người phụ nữ rất thương bà Hồng Minh. “Mỗi lần đến chơi, bà lại đưa tiền nhờ tôi đi mua cà phê sữa rồi cho tôi giữ tiền thừa. Tôi cứ mong bà đến, nhưng đến giờ vẫn không biết bà tên gì”, bà Minh nhớ lại.
Rồi việc làm ăn của cô Ba Đào sa sút, căn nhà phải bán đi. Trong buổi gặp cuối cùng, người phụ nữ ấy gọi riêng cô bé Hồng Minh ra một góc khuất rồi dặn:
“Mẹ cháu là người miền Bắc, tên là Nguyễn Thị Minh Khai. Con lấy bút ra ghi lại và đừng có quên. Để sau này độc lập thì con về Bắc tìm lại họ hàng mình. Nhưng đừng cho ai biết con là con của má con, lính Tây bắt đó”. Đó là lần đầu tiên bà Hồng Minh biết người mẹ đã sinh ra mình mang tên Nguyễn Thị Minh Khai.
Bà Lê Nguyễn Hồng Minh (con gái của Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai) chụp cùng má nuôi Đặng Thị Du , năm 1954 tại Hà Nội (Ảnh: Nhà lưu niệm đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai).
Về đến nhà, việc đầu tiên bà làm là lấy một mảnh giấy dài, nắn nót viết bốn chữ “Nguyễn Thị Minh Khai”. Tờ giấy được cuộn tròn, cất vào chiếc túi nhỏ rồi giấu sâu trong vali như một báu vật. “Tôi sợ người khác biết tên mẹ mình”, bà nói.
Ít lâu sau, bà mới biết người cha của mình là Tổng Bí thư Lê Hồng Phong. Thời điểm ấy, cậu Sáu Lý - em út của má nuôi Đặng Thị Du - xin cho bà vào học tại Trường Huỳnh Khương Ninh (nay thuộc phường Tân Định, TPHCM). Trong hồ sơ nhập học, cậu khai đúng họ tên cha mẹ của bà. “Từ lần đi học ấy, tôi mới biết má tôi là Nguyễn Thị Minh Khai, còn ba tôi là Lê Hồng Phong”, bà kể.
Và phải đến khi ra miền Bắc học tập trở lại, bà mới hiểu rằng cái tên Lê Nguyễn Hồng Minh chính là món quà cuối cùng cha mẹ đã để lại cho con gái. Có lần thấy tên mình dài hơn bạn bè, bà tự ý bỏ chữ "Nguyễn" trong hồ sơ. Ba nuôi nhìn thấy liền hỏi: "Tên cha mẹ đặt mà con dám sửa à? Họ của mẹ sao lại bỏ?".
Lúc ấy, bà mới lặng người. Thì ra, sau bao năm không được sống cùng cha mẹ, món quà đầu tiên họ kịp trao cho con gái vẫn luôn ở bên bà - chính là cái tên Lê Nguyễn Hồng Minh.
Khăn trải gối Nguyễn Thị Minh Khai làm trong tù gửi con gái (Ảnh: Nhà lưu niệm đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai).
Đôi chân không mỏi của người con gái Nguyễn Thị Minh Khai
Những ngày này, khi Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên cả nước, bà Minh dõi theo từng bản tin, thắp lên niềm hy vọng.
Mỗi lần nghe tin thêm một gia đình tìm lại được người thân sau hàng chục năm chờ đợi, bà lại nghĩ đến mẹ - người nữ chiến sĩ cộng sản đã ngã xuống ở pháp trường Hóc Môn nhưng đến nay vẫn chưa xác định được chính xác nơi chôn cất.
Bà Lê Nguyễn Hồng Minh vẫn giữ thói quen đọc báo, theo dõi tin tức mỗi ngày (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Cuối tháng 6 vừa qua, sau nhiều năm chỉ lặng lẽ gom góp tư liệu và chờ đợi, người phụ nữ gần chín mươi tuổi cẩn thận đặt bút ký tên "Lê Nguyễn Hồng Minh" dưới lá đơn kiến nghị gửi các cơ quan lãnh đạo Đảng, Nhà nước và TPHCM.
Ở dòng đầu tiên, bà viết: "Hôm nay, tôi viết đơn này với tâm nguyện lớn nhất của cuộc đời mình...".
Sau cả một đời gìn giữ tâm nguyện ấy trong lòng, đây là lần hiếm hoi bà quyết định công khai xuất hiện. Suốt gần chín thập kỷ qua, bà Lê Nguyễn Hồng Minh vốn chọn một cuộc sống lặng lẽ. Ít người biết bà là con của hai nhà cách mạng nổi tiếng, bởi bà chưa bao giờ muốn nhắc đến xuất thân của mình để dựa dẫm.
Ở tuổi 87, bà Lê Nguyễn Hồng Minh vẫn tự tay nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa mỗi ngày (Ảnh: Quỳnh Tâm).
Trò chuyện với phóng viên, bà Minh thừa nhận bà sống kín tiếng, quen với nhịp sống bí mật thời chiến tranh, nhưng vì muốn xác minh được nơi mẹ an nghỉ nên mới nói ra tâm nguyện của mình.
"85 năm trôi qua rồi, khu vực nghĩa trang Đất Thánh Chà đã trở thành khu dân cư. Tôi không yêu cầu cơ quan chức năng phải đào bới, giải tỏa nhà cửa người dân để tìm hài cốt mẹ. Thời gian trôi qua quá lâu, việc giám định ADN cũng rất khó.
Tôi chỉ mong xác minh tư liệu để biết chính xác nơi mẹ an nghỉ. Chỉ cần biết mẹ nằm ở đâu, có bia tưởng niệm để con cháu, gia đình đến thắp nén hương là tôi mãn nguyện. Mong mẹ và các chú bác linh thiêng, phù hộ để tâm nguyện của tôi thành hiện thực", bà Minh bùi ngùi nói.
Với bà Minh, bên cạnh tâm nguyện riêng của phận làm con nghĩ về người mẹ kính yêu, bà còn mong muốn lịch sử được làm sáng tỏ thêm một phần, để sự hy sinh của những người đi trước được ghi nhớ trọn vẹn hơn. Thời cuộc có thể thay đổi, nhưng tinh thần trân trọng lịch sử, trân trọng quá khứ anh hùng thì không bao giờ thay đổi.
Có lẽ cũng vì chưa từng được lớn lên trong vòng tay cha mẹ, bà Minh dành nhiều năm sưu tầm tư liệu, hình ảnh và những câu chuyện về đồng chí Lê Hồng Phong, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng các chiến sĩ cách mạng tiền bối. Tất cả đã trở thành điểm tựa tinh thần suốt cuộc đời bà.
"Đời tôi cũng trải qua nhiều cực khổ, gian truân lắm. Nhưng khi biết ba mẹ mình ngày xưa đã sống ra sao, cống hiến thế nào; hình ảnh ba mẹ tiếp thêm nhiều sức mạnh cho tôi vượt qua khó khăn. Tôi luôn nhắc nhở mình phải sống sao cho xứng đáng với sự hy sinh của ba mẹ, sống tốt thay phần đời ba mẹ", bà Minh nói.
Câu chuyện với nhóm phóng viên khép lại cũng là lúc căn bếp nhỏ của bà Lê Nguyễn Hồng Minh bắt đầu đỏ lửa. Người phụ nữ gần 90 tuổi đứng dậy, xắn tay áo rồi thoăn thoắt nấu ăn, chuẩn bị bữa cơm chiều cho gia đình. Những động tác vẫn nhanh nhẹn, gọn gàng đến ngạc nhiên.
"Tôi không quen ngồi yên. Còn đi được thì cứ đi, còn làm được thì cứ làm. Không để tay chân ngừng nghỉ", bà nói.
Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai (1910-1941) là một trong những nữ lãnh đạo tiêu biểu của cách mạng Việt Nam, từng giữ cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ.
Tháng 7/1940, sau khi tham dự cuộc họp của Xứ ủy Nam Kỳ chuẩn bị cho Khởi nghĩa Nam Kỳ, bà bị thực dân Pháp bắt. Dù bị tra tấn dã man và nhiều lần dụ dỗ, mua chuộc, bà vẫn giữ vững khí tiết của người cộng sản.
Biết trước sẽ bị xử tử, bà gửi lời vĩnh biệt tới chồng là đồng chí Lê Hồng Phong đang bị giam ở Côn Đảo, nhắn đồng đội chăm sóc con gái nhỏ Lê Nguyễn Hồng Minh, đồng thời đan chiếc áo gối từ những mảnh vải vụn gửi tặng mẹ.
Ngày 28/8/1941, Nguyễn Thị Minh Khai cùng các đồng chí hiên ngang bước lên pháp trường Hóc Môn, anh dũng hy sinh khi mới 31 tuổi, để lại tấm gương sáng về lòng yêu nước, khí phách cách mạng và đức hy sinh của người phụ nữ Việt Nam.
