Nơi “kể chuyện” về con đường huyền thoại

Tại phường Yên Nghĩa (quận Hà Đông, TP Hà Nội) có một ngôi nhà mang hình tượng núi rừng Trường Sơn đang lưu giữ và trưng bày hơn 15.000 hiện vật nhằm tái hiện con đường huyền thoại, đó là Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh. Cùng với một “bảo tàng” sống động giữa đại ngàn vừa được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, những hiện vật được trưng bày tại đây đã góp phần phản ánh ý chí, quyết tâm cùng những khó khăn, ác liệt mà các thế hệ “xẻ dọc Trường Sơn” từng trải qua.

Là người có gần 40 năm gắn bó với công tác sưu tầm, bảo quản hiện vật kể từ thời “Bảo tàng Trường Sơn”, Đại tá Ngân Chài, Giám đốc Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh, là người nắm nhiều thông tin về các hiện vật và những ý nghĩa lịch sử của chúng. Anh bảo, mỗi kỷ vật được trưng bày trong bảo tàng không chỉ cung cấp thông tin, giá trị lịch sử mà còn mang tính biểu cảm với rất đông người xem, bởi vậy nhiều năm qua, Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh có số lượng khách tham quan đứng thứ ba, sau Bảo tàng Hồ Chí Minh và Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Đứng trước bộ sưu tập 15 loại bom, mìn mà địch sử dụng để phá hủy, ngăn chặn tuyến đường huyết mạch Trường Sơn, chúng tôi được anh giới thiệu một mảnh bom do Đội quân y Binh trạm 14 lấy ra từ cơ thể một em nhỏ tên Thường ở Quảng Bình. “Khi nhận hiện vật về trưng bày, đọc hồ sơ, chúng tôi được Đội quân y Binh trạm 14 cho biết, mảnh bom được lấy ra khi cháu Thường 11 tuổi, chúng tôi liền lên đường vào Quảng Bình để tìm nhân chứng”, Đại tá Ngân Chài nhớ lại. Năm 1989, anh Chài cùng đồng nghiệp đã vào Quảng Bình. “Cháu Thường” lúc này đã là một lão nông ở tuổi ngoại lục tuần. Gặp lại những người lính Trường Sơn năm xưa, ông Thường xúc động kể lại câu chuyện mình bị thương và nhờ chuyển lời cảm ơn tới những người lính quân y Binh trạm 14. Giờ đây, có một chi tiết trong hồ sơ hiện vật đã được chỉnh sửa, đó là sau vài chục năm, do tuổi già nên ông Thường-người được Đội quân y Binh trạm 14 cứu sống-đã về thế giới bên kia, nhưng mảnh bom được lấy ra từ cơ thể ông thì mãi là bằng chứng góp phần tố cáo tội ác kẻ thù.

Khi trực tiếp dẫn chúng tôi tới tham quan các hiện vật đang trưng bày, các cán bộ Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh đã say sưa giới thiệu về hiện vật “Thùng đựng hàng”, một trong nhiều vật dụng được dùng để đựng tiền, vàng, đô-la từ hậu phương lớn miền Bắc vận chuyển qua đường Trường Sơn nhằm cung cấp cho các đơn vị trên đất bạn Lào và Cam-pu-chia. Những “thùng đựng hàng” ấy cũng đã theo đường bộ, đường thủy từ nước bạn thu gom hàng vạn tấn hàng từ thuốc chữa bệnh cho tới cuốc, xẻng, dao… nhằm cung cấp cho cán bộ, chiến sĩ chiến đấu trên mặt trận Tây Nguyên và Nam Bộ. Với bộ sưu tập “Phiếu bách hóa Trường Sơn”, người xem đã phần nào hiểu được công tác tài chính của Bộ đội Trường Sơn trong điều kiện các đơn vị hoạt động ở bờ nam sông Bến Hải (Quảng Trị) không thể sử dụng được tiền miền Bắc. “Phiếu bách hóa Trường Sơn” phát hành từ năm 1965 đến 1975 được sử dụng như một loại tiền tương đương với các mệnh giá: 1 đồng, 2 đồng, 5 đồng và 10 đồng, góp phần bảo đảm quyền lợi đầy đủ cho cán bộ, chiến sĩ. Trong hệ thống trưng bày ngoài trời, người xem còn được tiếp cận hiện vật là các xe vận tải, những “con tuấn mã” từng một thời rong ruổi ngang dọc Trường Sơn; rồi những khẩu pháo cao xạ từng góp phần bảo vệ tuyến đường và những đoàn xe, những đường ống từng làm nên kỳ tích đưa xăng dầu từ Bắc vào Nam dưới mưa bom bão đạn…

Không chỉ nói lên sự oanh liệt của người lính Trường Sơn, những hiện vật còn đề cập tới cả những gian khổ, mất mát cùng những thiệt thòi mà lứa tuổi thanh xuân phải gánh chịu. Nhiều người xem đã đứng khá lâu trước hiện vật là lọn tóc của nữ chiến sĩ Phạm Thị Ngoan thuộc Đại đội 6 (Trung đoàn công binh 34, Sư đoàn 472). Từ năm 1972 đến 1975, chị và đồng đội làm nhiệm vụ trên tuyến đường tây Trường Sơn ở Sa-vẳn-na-khẹt (Lào), do bị sốt rét ác tính nên tóc chị bị rụng rất nhiều, mỗi lần rụng, chị lại gom nhặt, cất đi. Sau chiến tranh, chị về quê ở Kim Sơn, Ninh Bình sinh sống và mang theo lọn tóc làm kỷ niệm. Cuối năm 2000, khi về Hà Nội dự gặp mặt truyền thống, chị Ngoan đã gửi tặng Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh. Lọn tóc của chị đã giúp người xem hiểu thêm về những khó khăn, gian khổ mà người lính Trường Sơn phải trải qua, nhất là khi rất nhiều nữ chiến sĩ, nữ thanh niên xung phong đã không có cơ hội được làm vợ, làm mẹ bởi sự khốc liệt của chiến tranh.

Có một hiện vật độc đáo được các cán bộ Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh khắc họa, đó là hình ảnh bàn chân lõm trong thớ đá. Chuyện là, cuối năm 1966, khi ta mở đường 20 (Đường Quyết Thắng) thì đường giao liên chạy song song cũng được hình thành. Do địa hình hiểm trở nên bất cứ ai đi qua Trạm giao liên T6 đều phải đặt chân lên một hòn đá bên cạnh suối. Hàng triệu bàn chân của các chiến sĩ đã lần lượt đặt lên, làm cho hòn đá lõm xuống, in dấu chân người. “Thực tế thì chúng tôi chỉ mô phỏng phiến đá để trưng bày, còn hòn đá in dấu chân người thì hiện vẫn còn nguyên vẹn tại một “bảo tàng” khác, đó là “bảo tàng” sống động giữa đại ngàn Trường Sơn, một “địa chỉ đỏ” vừa được Nhà nước công nhận xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt”, Đại tá Ngân Chài bộc bạch.