Ở độ tuổi ngoài 60, nữ anh hùng Kan Lịch vẫn nhanh nhẹn, hoạt bát. Biết chúng tôi từ Hà Nội vào bà hết sức phấn khởi như người thân lâu ngày gặp lại. Trong căn nhà nhỏ, bà đã kể cho chúng tôi nghe về những năm tháng hào hùng thời chống Mỹ, với những kỷ niệm được gặp Bác Hồ kính yêu và tận tay bà đã trao tặng cho bảo tàng phụ nữ Việt Nam những hiện vật, trong đó có chiếc tẩu hút thuốc - kỷ vật của tình yêu đã gắn bó suốt cuộc đời bà. Rót ly trà nóng, bà Kan Lịch kể: Tôi sinh năm 1943 tại xã Hồng Bắc, huyện A Lưới, Thừa Thiên - Huế,tham gia cách mạng từ năm 1957, lúc đầu làm liên lạc, chuyển công văn, thư từ cho cán bộ, du kích trong xã. Năm 1961, bà tham gia du kích, lực lượng toàn đội tập hợp trong 4 xã, có gần 160 nữ. Bà Kan Lịch cho biết: Khi đó nam giới đều tham gia vào bộ đội chủ lực, chỉcòn lại chị em ở lại đảm nhận nhiệm vụ chiến đấu, tự lực sản xuất. Với kinh nghiệm học được từ bộ đội, bà đã hướng dẫn chị em vót chông tre với chỉ tiêu 2000 cây/tháng, ngoài ra còn đào hầm, làm bẫy chông. Cùng với sự hướng dẫn, chỉ đạo của bộ đội địa phương, bà và chị em trong đội du kích đã tham gia đánh nhiều trận, học tập cách bắn máy bay, sử dụng cách bắn súng .... Đáng chú ý là vào năm 1963,trong 1 trậnđánh ở A Lưới, mặc dù bị chông đâm, bà Kan Lịch vẫn cùng tổ du kích lọt vào giữa bốt địch lúc chúng đang ngủ. Đêm tối khó nhìn, bà đã hô to, địch hoảng hốtvùng dậy, tổ du kích nổ súng diệt 4 tên, bà diệt một tên. Tháng 5/1964, bà Kan Lịch đã dẫn tổ du kích vào phục sát sân bay A Lưới, giữa đồi tranh nắng gắt, chịu đói, chịu khát, suốt hơn 2 ngày kiên trì chờ máy bay địch xuống sân bay, diệt cả bọn, trong đó có 1 tên đại tá Mỹ, sau đó diệt 4 tên lính gác, rồi rút an toàn. Chỉ tính riêng từ năm 1961 – 1966, bà Kan Lịch đã diệt 150 tên địch, trong đó có 1 đạitá Mỹ, bắn rơi một máy bay, bắt sống 2 tên địch, lấy 2 khẩu súng, góp sức cùng toàn đội nữ du kích diệt 1000 tên địch. Với những thành tích nổi bật trong chiến đấu, bà Kan Lịch được công nhận là chiến sĩ thi đua cấp Quân khu 5, cấp tỉnh Thừa Thiên - Huế. Năm 1967, bà vinh dự được Hội đồng cố vấn Chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa Miền Nam Việt Nam tặng thưởng Huân chương quân công giải phóng Hạng 3 và danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Đáng chú ývào tháng 6/1968 trong đoàn anh hùng , dũng sĩdiệt Mỹ của miền Nam ra thăm miền Bắc có bà Kan Lịch, bà là nữ anh hùng người dân tộc đầu tiên của chiến trường. Bà cùng đoàn được đi thăm nhiều nơi, được gặp Bác Hồ và các đồng chílãnh đạo Đảng, Nhà nước, các vị khách quốc tế. Kể về thành tích trong chiến đấu, bà Kan Lịch xúc động cho biết "Trong chuyến đi này thật vinh dự, bà đã 7 lần được gặp Bác Hồ, trong đó có 3 lần được ăn cơm chung với Bác. Bác Hồ đã tặng Bà bút viết để đi học, đồng hồ đeo tay, đài, súng và chụp ảnh cùng với Bác". Trong thời gian ở Miền Bắc, bà Kan Lịch đã đi học văn hóa tại Vĩnh phúc, đến năm 1972 bà trở lại chiến trường làm trợ lý tác chiến quân khu 5. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, bà tham gia công tác tại Tỉnh đội Bình Trị Thiên, UBND huyện A Lưới, tham gia công tác phụ nữ, năm 1988 nghỉ hưu tại thị trấn A Lưới. Kể đến đây, giọng nói của bà Kan Lịch như trầm xuống; Bà cho hay: Dấu ấn trong chuyến đi thăm miền Bắc năm 1968 được gặp Bác Hồ thật sự khó quên trong cuộc đời, lời dạy của Bác luôn nhắc nhở bà luôn phải phấn đấu, vượt lên mọi khó khăn hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Trong cuộc đời của mình, chiến trường Bình Trị Thiên, mảnh đất A lưới đầy nắng và gió với bà có rất nhiều kỷ niệm, đó là nơi bà sinh ra, lớn lên, và đó cũng là nơi bà đã cùng đồng đội chiến đấu; nơi đây đã có những kỷ niệm rất khó quên về tình đồng đội, tình yêu đôi lứa. Khi chúng tôi đề cập đến những kỷ vật của thời chiến tranh, kỷ vật mà Bác Hồ đã trao tặng, bà KanLịch cho biết : "Nhữngkỷ vật mà Bác Hồ đã tặng bà đến nay, bà không còn giữ được vì bà đã trao tặng lại cho Bảo tàng Quân đội, Bảo tàng Quân khu 5, Thừa Thiên - Huế và người thân. Bà chỉ còn lại một số kỷ vật riêng gắn liền với tình yêu và cuộc đời chiến đấu của bà". Nói rồi bà Kan Lịch lấy trong tủ của gia đình chiếc tẩu hút thuốc đã cũ, hình chữ L nằm ngang có chiều dài 10cm, phần đầu tẩu cao 6cm, thân tẩu và nõ điều phía trong bằng gỗ, bọc ngoài bằng i-nốc, tẩu đã bị gãy phần ngậm để hút.Đưa cho chúng tôi xem bà Kan Lịch cho biết : theo phong tục của người Pa kô cũng như một số dân tộc ở dãyTrường Sơn - Tây Nguyên như: Tà Ôi, Cơ Tu ... từ trước đến nay cả nam và nữ đều hút thuốc, loại thuốc lá trồng trên rẫy, lá thuốc già phơi khô cuộn lại cho vào tẩu để hút, trước đây trẻ em gái từ 8 - 9 tuổi đã bắt đầu biết hút thuốc, một phần theo thói quen nhưng điều quan trọng là hút thuốc để chống muỗi, cho đỡ buồn ngủ, nhất là vào các buổi sáng, không chỉ có vậy, hút thuốc tạo nên nét riêng của phụ nữ dân tộc PaKô trong lễ hội, đám cưới vv... Phụ nữ PaKô lúc còn trẻ thường mua tẩu để hút thuốc, khi lớn lên thường được bạn trai tặng tẩu, ít khi nữ tặng cho nam, nếu làm như vậy là trái với luật tục, sẽ bị mọi người chê cười. Khi 2 người yêu nhau sẽ tặng tẩu hút thuốc cho nhau, người con trai có thể đi mua tẩu về tặng nhưng phần lớn tự làm tẩu hút thuốc để tặng bạn gái, nếu không ưng nhau thì không nhận hoặc khi đã tặng cho nhau, nhưng không yêu nữa thì người con gái sẽ trả lại tẩu thuốc cho người con trai. Bà Kan Lịch cho hay: Chiếc tẩu này của bà do ông Hồ Xuân Tiên - nay là chồng bà, tặng lúc hai người gặp nhau khi đang tham gia du kích ở A Lưới năm 1964. Lúc đó chị em nữ trong đội du kích ai cũng biết hút thuốc, thường khi đánh đồn, phục kích địch thì ít hút, vì hút như vậy sẽ dễ bị lộ. Chiếc tẩu thuốc này luôn được bà sử dụng, đến năm 1968 do bị gãy phần ngậm để hút thuốc, bà đã cất giữ làm kỷ niệm cho đến nay. Ngắm nhìn, nâng niu chiếc tẩu hút thuốc đã cũ, mòn, bà Kan Lịch xúc động nói : "Chiếc tẩu kỷ vật của tình yêu gắn bó suốt cuộc đời, tôi xin được tặng lại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam cùng với một số hiện vật khác để bảo tàng lưu giữ trưng bầy và giới thiệu giúp cho khách tham quan hiểu hơn về phong tục của người PaKô, về dấu ấn tình yêu đôi lứa, trong cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc".
