Nữ anh hùng Trần Thị Lý của quê hương Quảng Bình

Trần Thị Lý sinh năm 1946, là con út trong một gia đình nghèo nhưng giàu truyền thống yêu nước ở làng Phú Thượng Trong, xã Phú Hải, thị xã Đồng Hới. Quê bà nằm bên sông Lũy, một nhánh của sông Nhật Lệ, phía nam Cầu Dài. Từ khi còn trẻ, bà đã làm việc cho địa phương. Nhờ nhanh nhẹn, tháo vát và có trách nhiệm, bà được giao làm liên lạc cho Đảng ủy, chính quyền và xã đội, rồi được kết nạp Đảng năm 1964. Lúc ấy bà mới ngoài hai mươi tuổi, và chắc chưa ai nghĩ cô gái liên lạc của xã sẽ sớm bước vào một cuộc chiến mà không ai chuẩn bị kịp.

Cuộc chiến ấy đến vào đầu năm 1965. Tháng 2 năm đó, Mỹ mở rộng chiến tranh ra miền Bắc và chọn thị xã Đồng Hới làm điểm đánh mở đầu. Phú Hải nằm sát Cầu Dài, một vị trí quan trọng ở phía nam thị xã, nên nhanh chóng thành một trong những điểm nóng. Trần Thị Lý được bổ sung vào lực lượng dân quân, làm chiến sĩ phòng không ở khu vực nam Cầu Dài.

Công việc của bà trong những ngày ấy không chỉ là bóp cò. Bà phải chạy từ trận địa này sang trận địa khác để truyền mệnh lệnh của cấp trên, giữ cho ban chỉ huy và các đơn vị không bị đứt liên lạc. Khi cần, bà dùng súng trường K44 bắn máy bay, và khi bom đánh sập hầm, bà cùng đồng đội đào bới đất đá để cứu người bị vùi. Có một chi tiết nhỏ mà mình nhớ mãi: trong một lần bị bom vùi, bà bình tĩnh cởi áo ngoài trùm lên khẩu K44 để đất đá không lọt vào làm tắc nòng, rồi thoát ra và tiếp tục chiến đấu. Cái áo ấy cho thấy bà vẫn nghĩ đến khẩu súng ngay khi chính mình đang bị chôn dưới đất.

Ngày 4 tháng 4 năm 1965 là trận được nhắc đến nhiều nhất. Hôm đó không quân Mỹ huy động hàng trăm lượt máy bay đánh phá Cầu Dài và thị xã Đồng Hới. Giữa lúc bom đạn trút xuống, Bí thư Đảng ủy xã Lê Viết Thuật cần sang bên kia sông để chỉ huy dân quân và nhân dân chiến đấu. Trần Thị Lý nhận nhiệm vụ chèo đò đưa ông qua sông, hoàn thành xong rồi quay về trận địa an toàn. Mình thử hình dung một chiếc đò nhỏ giữa mặt sông trống trải, máy bay lượn trên đầu, và một cô gái hai mươi tuổi không có chỗ nào để nấp. Sang đến bờ, bà không nghỉ. Theo báo Quân đội nhân dân, trong trận này bà cùng đồng đội bắn rơi ba máy bay Mỹ.

Trong những năm chống chiến tranh phá hoại, bà đã trải qua 29 trận chiến đấu với máy bay Mỹ. Con số ấy lớn hơn nhiều so với hình dung của người đọc hôm nay về một nữ dân quân. Nó nghĩa là hai mươi chín lần bà phải chạy ra trận địa khi còi báo động, và hai mươi chín lần không biết mình có trở về được không.

Ngày 1 tháng 1 năm 1967, bà được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cùng năm, bà được chuyển vào quân đội, giữ chức Chính trị viên phó Thị đội Đồng Hới. Cũng trong năm ấy, bà có những kỷ niệm mà ít người cùng trang lứa được trải qua. Sau Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc, đoàn đại biểu Quảng Bình được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bác hỏi thăm quê hương và đề nghị đoàn hát bài “Quảng Bình quê ta ơi”, Thủ tướng Phạm Văn Đồng động viên bà đứng lên bắt nhịp. Một lần khác, trước chuyến sang Cuba, Bác dặn bà nên kể ngắn gọn, dễ hiểu về thực tế chiến đấu của nhân dân. Thấy bà được chuẩn bị áo dài và giày cao gót, Bác đề nghị đổi sang trang phục bộ đội và dép cao su, cho hợp với một đại biểu từ chiến trường. Lời dặn nghe giản dị, và có lẽ vì thế bà nhớ.

Sau chiến tranh, bà chưa bao giờ rời công việc. Bà là đại biểu Quốc hội khóa IV, V và VI, Ủy viên Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc. Năm 1977, bà kết hôn với Anh hùng LLVTND Nguyễn Chơn, sau này là Thượng tướng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Người chủ hôn là Phó Thủ tướng Võ Chí Công. Từ năm 1985, bà về Quân khu 5, làm Phó giám đốc rồi Giám đốc Khách sạn Bạch Đằng ở Đà Nẵng. Năm 1996, khách sạn nằm trong nhóm 10 khách sạn có chất lượng dịch vụ tốt của cả nước. Người từng chèo đò giữa bom đạn lại đi quản lý một khách sạn và làm tốt việc đó. Điều này cho thấy bà là người làm việc nào cũng đến nơi đến chốn.

Bà mất ngày 7 tháng 5 năm 2000 tại Đà Nẵng. Ở Đồng Hới, sông Lũy vẫn chảy qua làng Phú Thượng, còn người dân vẫn nhắc về cô dân quân nhỏ bé mà gan góc của một thời bom đạn