Nụ cười chiến thắng – Bản lĩnh của người con gái Long An giữa phiên tòa lịch sử

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, có những khoảnh khắc chỉ diễn ra trong vài phút nhưng lại được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Đó có thể là một trận đánh, một lời tuyên thệ hay một hành động thể hiện khí phách của con người trước thử thách. Với người dân Việt Nam, hình ảnh một cô gái trẻ bình thản mỉm cười sau khi nghe tuyên án 20 năm tù khổ sai đã trở thành một dấu ấn đặc biệt. Người con gái ấy là Võ Thị Thắng, quê hương Long An, người được biết đến rộng rãi qua bức ảnh mang tên “Nụ cười chiến thắng”.

Võ Thị Thắng sinh năm 1945 tại xã Tân Bửu, huyện Bến Lức, tỉnh Long An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Lớn lên giữa những năm tháng chiến tranh, bà sớm chứng kiến những khó khăn, mất mát mà người dân phải chịu đựng. Từ khi còn nhỏ, bà đã tham gia đưa thư liên lạc và giúp đỡ các chiến sĩ cách mạng được gia đình che chở. Những công việc tưởng chừng bình dị ấy đã góp phần hình thành tinh thần trách nhiệm và ý thức đấu tranh trong người con gái trẻ.

Khi trưởng thành, Võ Thị Thắng tham gia phong trào thanh niên, học sinh, sinh viên tại Sài Gòn, sau đó hoạt động trong phong trào công nhân và lực lượng cách mạng ở đô thị. Đây là địa bàn có nhiều khó khăn, bởi những người hoạt động cách mạng phải giữ bí mật về thân phận, công việc và các mối liên lạc. Mỗi nhiệm vụ đều đòi hỏi sự cẩn trọng, lòng can đảm và khả năng vượt qua những tình huống nguy hiểm. Dù tuổi đời còn trẻ, bà vẫn lựa chọn dấn thân vào con đường đấu tranh vì mục tiêu giải phóng dân tộc.

Tháng 7 năm 1968, trong khi thực hiện nhiệm vụ tại khu vực Phú Lâm, Sài Gòn, Võ Thị Thắng bị bắt. Từ một nữ chiến sĩ hoạt động bí mật, bà trở thành người tù phải đối diện với sự thẩm vấn, giam giữ và những hình phạt nghiêm khắc của đối phương. Ngày 2 tháng 8 năm 1968, bà bị đưa ra xét xử tại Tòa án quân sự của chính quyền Sài Gòn và bị tuyên án 20 năm tù khổ sai.

Đối với một cô gái mới 23 tuổi, bản án ấy đồng nghĩa với nguy cơ phải đánh đổi phần lớn tuổi thanh xuân trong cảnh tù đày. Thế nhưng, điều khiến sự kiện này được nhiều người nhớ đến không chỉ nằm ở mức án nặng nề, mà còn ở thái độ của Võ Thị Thắng khi nghe phán quyết. Bà vẫn bình thản, giữ nụ cười trên môi và nói câu nói nổi tiếng: “Liệu chính quyền các ông có tồn tại 20 năm để bỏ tù tôi không?”. Câu nói thể hiện niềm tin mạnh mẽ của bà vào tương lai và vào sự thay đổi của đất nước, đồng thời cho thấy bà không để bản án làm mất đi tinh thần của mình.

Khoảnh khắc ấy được một phóng viên Nhật Bản ghi lại bằng máy ảnh. Từ một bức ảnh chụp tại phiên tòa, hình ảnh người con gái trẻ với nụ cười bình thản dần trở thành biểu tượng được nhiều người biết đến với tên gọi “Nụ cười chiến thắng”. Bức ảnh không chỉ ghi lại một sự kiện lịch sử mà còn lưu giữ thái độ của một người trẻ trước hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt. Nụ cười ấy không có nghĩa bà không biết sợ hãi hay không cảm nhận được nỗi đau; nó cho thấy bà vẫn giữ vững niềm tin và bản lĩnh trước những gì đang phải đối mặt.

Sau phiên tòa, Võ Thị Thắng trải qua gần sáu năm bị giam cầm tại nhiều nhà tù, trong đó có Thủ Đức, Chí Hòa và Côn Đảo. Những năm tháng ấy là quãng thời gian đầy gian khổ, khi người tù phải sống trong điều kiện khắc nghiệt và chịu nhiều hình thức đàn áp. Tuy nhiên, bà vẫn giữ vững khí tiết, không từ bỏ niềm tin vào con đường mình đã lựa chọn. Những người cùng cảnh ngộ và tinh thần đoàn kết trong nhà tù cũng là một phần quan trọng của cuộc đấu tranh nhằm bảo vệ phẩm giá và ý chí của người chiến sĩ cách mạng.

Ngày 7 tháng 3 năm 1974, Võ Thị Thắng được trao trả tại Lộc Ninh theo tinh thần thực hiện Hiệp định Paris. Sau gần sáu năm xa gia đình và quê hương, bà trở lại với cuộc sống tự do trong bối cảnh cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước vẫn chưa kết thúc. Khoảng thời gian tù đày đã lấy đi nhiều năm tháng tuổi trẻ của bà, nhưng không thể xóa nhòa dấu ấn mà bà để lại trong lòng đồng đội và những người biết đến câu chuyện của mình.

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, Võ Thị Thắng tiếp tục tham gia công tác và đảm nhiệm nhiều vị trí trong các tổ chức của Đảng, Nhà nước và các đoàn thể. Bà từng công tác trong lĩnh vực thanh niên, phụ nữ, tham gia hoạt động đối ngoại và giữ chức Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch giai đoạn 1996–2007. Từ người nữ chiến sĩ từng đối diện với bản án 20 năm tù, bà tiếp tục đóng góp cho đất nước trong thời bình bằng những nhiệm vụ mới. Hành trình ấy cho thấy sự cống hiến của một con người không nhất thiết kết thúc khi chiến tranh qua đi, mà có thể tiếp tục được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau.

Ngày 22 tháng 8 năm 2014, Võ Thị Thắng qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 69 tuổi. Bà ra đi nhưng hình ảnh “Nụ cười chiến thắng” vẫn được lưu giữ trong các tư liệu lịch sử, bài viết và những câu chuyện được kể lại cho thế hệ sau. Tên tuổi của bà gắn với một thời kỳ mà nhiều thanh niên Việt Nam đã sẵn sàng dành tuổi trẻ cho cuộc đấu tranh giành độc lập, chấp nhận gian khổ để theo đuổi niềm tin và lý tưởng của mình.

Điều đáng nhớ ở Võ Thị Thắng không chỉ là câu nói nổi tiếng trước phiên tòa, mà còn là hành trình từ một cô gái trẻ tham gia cách mạng đến người cán bộ tiếp tục cống hiến sau ngày đất nước thống nhất. Bức ảnh “Nụ cười chiến thắng” giúp chúng ta hình dung rõ hơn về một khoảnh khắc lịch sử, nhưng chính cuộc đời và những việc bà đã làm mới tạo nên ý nghĩa lâu dài cho hình ảnh ấy.

Là một đoàn viên thanh niên đang công tác tại Trường Mầm non Ngọc Lan, tôi nhận thấy câu chuyện về Võ Thị Thắng mang đến bài học thiết thực về lòng can đảm, niềm tin và trách nhiệm. Trong thời chiến, bà thể hiện bản lĩnh bằng việc kiên định trước tù đày; trong thời bình, bà tiếp tục tham gia công tác và đóng góp cho xã hội. Đối với thế hệ trẻ hôm nay, học tập tấm gương của bà không có nghĩa là tìm kiếm những việc làm lớn lao để được mọi người biết đến, mà trước hết là sống trung thực, có trách nhiệm, không dễ dàng bỏ cuộc trước khó khăn và biết đặt lợi ích chung bên cạnh lợi ích của bản thân.

Câu chuyện về Võ Thị Thắng nhắc nhở chúng ta rằng lòng yêu nước có thể được thể hiện bằng nhiều cách, tùy theo hoàn cảnh và nhiệm vụ của mỗi thời đại. Những người đi trước đã dành tuổi trẻ để bảo vệ độc lập, tự do; thế hệ hôm nay có trách nhiệm tiếp nối bằng việc học tập, lao động, rèn luyện đạo đức và đóng góp cho cộng đồng. “Nụ cười chiến thắng” vì thế không chỉ là ký ức về một phiên tòa năm 1968, mà còn là lời nhắc nhở về sức mạnh của niềm tin, sự kiên định và tinh thần sống có lý tưởng của con người Việt Nam.