Nụ cười chiến thắng của Võ Thị Thắng

1. Cô gái lớn lên trên quê hương Long An

Võ Thị Thắng sinh ngày 10/12/1945 tại xã Tân Bửu, huyện Bến Lức, tỉnh Long An, trong một gia đình có truyền thống tham gia cách mạng. Tân Bửu nằm ở khu vực giáp ranh với Sài Gòn, nơi phong trào đấu tranh của nhân dân diễn ra mạnh mẽ trong nhiều giai đoạn.

Từ khi còn nhỏ, Võ Thị Thắng đã giúp gia đình làm những công việc như đưa thư, truyền tin và theo dõi tình hình tại địa phương. Năm 1961, khi khoảng 16 tuổi và vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường, bà chính thức tham gia hoạt động cách mạng.

Năm 1962, Võ Thị Thắng được chuyển về hoạt động trong tổ chức thanh niên, sinh viên tại Đặc khu Sài Gòn – Gia Định. Bà tham gia phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên và từng học tại Trường nữ sinh Gia Long.

Đến năm 1966, bà hoạt động trong phong trào công nhân và nhân dân lao động Sài Gòn. Với vẻ ngoài của một nữ sinh trẻ tuổi, Võ Thị Thắng có thể đi lại, gặp gỡ quần chúng, truyền đạt tin tức và xây dựng các cơ sở bí mật trong thành phố.

2. Trở thành chiến sĩ biệt động thành

Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, Võ Thị Thắng tham gia lực lượng biệt động Sài Gòn. Những chiến sĩ biệt động hoạt động ngay trong thành phố, giữa khu vực được kiểm soát chặt chẽ, nên mỗi nhiệm vụ đều đòi hỏi sự bình tĩnh và khả năng giữ bí mật.

Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân công bố, những người chỉ huy biệt động tại Quận 6 giao cho Võ Thị Thắng thực hiện nhiệm vụ đối với một người bị lực lượng cách mạng xác định là chỉ điểm nguy hiểm. Bà theo dõi mục tiêu trong nhiều ngày tại khu vực Phú Lâm.

Khi Võ Thị Thắng tiếp cận để thực hiện nhiệm vụ, phương tiện bà sử dụng không hoạt động như dự kiến. Kế hoạch không thành và bà bị bắt. Khi ấy, bà mới 22 tuổi, chưa đầy 23 tuổi.

3. Không để lộ tổ chức và đồng đội

Sau khi bị bắt, Võ Thị Thắng bị đưa đi thẩm vấn. Những người bắt giữ tìm cách khai thác thông tin về tổ chức biệt động, người chỉ huy và mạng lưới cơ sở đang hoạt động trong thành phố.

Tuy nhiên, bà không cung cấp những thông tin có thể gây nguy hiểm cho đồng đội. Dù trải qua nhiều cuộc thẩm vấn và bị giam giữ trong điều kiện khắc nghiệt, bà vẫn giữ vững lập trường của mình.

Cuối cùng, chính quyền Sài Gòn quyết định đưa bà ra xét xử công khai. Phiên tòa được tổ chức tại Tòa án quân sự mặt trận Vùng 3 chiến thuật vào ngày 2/8/1968, thu hút sự chú ý của nhiều phóng viên.

Việc tổ chức xét xử công khai nhằm răn đe phong trào học sinh, sinh viên và lực lượng hoạt động bí mật trong thành phố. Nhưng thái độ của Võ Thị Thắng tại phiên tòa lại tạo ra một hiệu ứng hoàn toàn trái ngược.

4. Bản án 20 năm tù khổ sai

Tại phiên tòa, Võ Thị Thắng bị kết án 20 năm tù khổ sai. Đó là một bản án rất nặng đối với người nữ chiến sĩ khi ấy mới chỉ hơn 22 tuổi.

Nếu bản án được thi hành đầy đủ, bà sẽ phải sống trong nhà tù đến khi ngoài 40 tuổi. Những người có mặt tại phiên tòa chờ đợi một phản ứng đau khổ hoặc sợ hãi từ người bị kết án.

Nhưng Võ Thị Thắng không khóc, không van xin và cũng không tỏ ra tuyệt vọng. Bà nhìn thẳng về phía những người xét xử rồi nở một nụ cười bình tĩnh, tự tin.

Bà hỏi:

“Liệu chính quyền của các ông có tồn tại đến 20 năm để bỏ tù tôi không?”

Câu nói thể hiện niềm tin rằng cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam sẽ thắng lợi trước khi bản án 20 năm có thể được thực hiện.

5. Khoảnh khắc trở thành lịch sử

Đúng vào lúc Võ Thị Thắng mỉm cười, một phóng viên Nhật Bản đang có mặt đã bấm máy. Trong ảnh, bà mặc trang phục tối màu, khuôn mặt trẻ trung và ánh mắt bình tĩnh. Phía sau bà là những người lính làm nhiệm vụ áp giải với mũ có chữ “QC”, viết tắt của quân cảnh.

Sự đối lập trong bức ảnh rất rõ ràng: người nữ tù đang đứng trước một bản án nặng nề nhưng lại nở nụ cười thanh thản; những người cầm giữ bà lại có vẻ căng thẳng và nghiêm nghị.

Ngay sau phiên tòa, bức ảnh được đăng tải trên nhiều tờ báo. Hình ảnh người con gái trẻ mỉm cười trước bản án tù đã gây xúc động trong nước và nhận được sự quan tâm của những người phản đối chiến tranh tại nhiều quốc gia.

Bức ảnh dần được gọi là “Nụ cười chiến thắng”. Tên gọi này không phải do Võ Thị Thắng tự đặt mà do những người yêu mến, khâm phục tinh thần của bà dùng để gọi bức ảnh.

6. Võ Thị Thắng nói gì về nụ cười của mình?

Nhiều năm sau, khi được hỏi về bức ảnh, Võ Thị Thắng không coi nụ cười ấy là thành tích của riêng bản thân. Bà giải thích rằng nụ cười sẽ không có ý nghĩa nếu phía sau bà không phải là cả một dân tộc kiên cường, đang đứng lên đấu tranh cho độc lập và thống nhất.

Cách lý giải này cho thấy nụ cười của bà không bắt nguồn từ việc coi nhẹ bản án hay những khó khăn sắp tới. Bà hiểu rõ mình sẽ bị đưa vào những nhà tù khắc nghiệt và có thể phải chịu cảnh giam giữ rất lâu.

Điều khiến bà mỉm cười là niềm tin rằng bản án ấy không thể kéo dài đến 20 năm, bởi chính quyền đang xét xử bà sẽ không tồn tại lâu như họ tuyên bố.

Vì vậy, “Nụ cười chiến thắng” trước hết là nụ cười của niềm tin. Chiến thắng lúc ấy chưa đến, nhưng người nữ chiến sĩ tin chắc rằng nó sẽ đến.

7. Sáu năm qua nhiều nhà tù

Sau phiên tòa, Võ Thị Thắng bị giam giữ và chuyển qua nhiều nơi như Thủ Đức, Chí Hòa, Tân Hiệp, Hố Nai và Côn Đảo. Bà có hai lần bị đưa ra Côn Đảo, với tổng thời gian khoảng ba năm tại đây.

Trong thời gian tù đày, bà cùng những nữ tù chính trị khác duy trì tổ chức, giúp đỡ nhau trong cuộc sống và đấu tranh đòi cải thiện điều kiện giam giữ. Có thời gian bà bị biệt giam trong khu vực thường được các tư liệu nhà tù gọi là “chuồng cọp”.

Những năm tháng ấy cho thấy nụ cười tại phiên tòa không chỉ là một khoảnh khắc bộc phát. Võ Thị Thắng tiếp tục giữ tinh thần ấy trong suốt quá trình bị giam cầm.

Bà không phải chấp hành đủ bản án 20 năm. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết, các bên tiến hành những đợt trao trả quân nhân và người bị bắt, giam giữ.

8. Ngày “chị Thắng đã trở về”

Ngày 7/3/1974, Võ Thị Thắng cùng nhiều chiến sĩ và người hoạt động cách mạng được trao trả cho Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Lộc Ninh. Khi đó, bà đã trải qua gần sáu năm trong các nhà tù.

Tại nơi trao trả, Võ Thị Thắng bước qua ranh giới để trở về với đồng đội. Những phóng viên có mặt liên tục ghi lại hình ảnh của bà trên đoạn đường từ phía trao trả đến khu vực tiếp nhận.

Báo Quân đội nhân dân sau đó đăng loạt ảnh với dòng chú thích “Chị Thắng đã trở về”. Trong những bức ảnh ấy, nụ cười vẫn hiện rõ trên gương mặt bà, giống như nụ cười đã được ghi lại tại phiên tòa năm 1968.

Lời dự báo trước tòa đã trở thành sự thật. Bà không bị giam đủ 20 năm mà được tự do sau chưa đầy sáu năm. Hơn một năm sau ngày bà được trao trả, ngày 30/4/1975, chiến tranh kết thúc, miền Nam được giải phóng và đất nước tiến tới thống nhất.

9. Tiếp tục cống hiến sau chiến tranh

Sau năm 1975, Võ Thị Thắng không chỉ được biết đến qua bức ảnh lịch sử. Bà tiếp tục học tập và tham gia công tác tại Thành đoàn, Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minh và Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Bà từng là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII và khóa IX; đại biểu Quốc hội các khóa IX, X, XI; Phó Chủ tịch Thường trực Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch.

Trong công tác du lịch, bà quan tâm đến việc kết hợp phát triển kinh tế với bảo tồn di tích, giáo dục truyền thống và cải thiện cuộc sống của người dân tại những căn cứ kháng chiến cũ, vùng biên giới và hải đảo.

Ngày 22/8/2014, Võ Thị Thắng qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 69 tuổi.

10. Nụ cười vượt qua biên giới Việt Nam

Bức ảnh “Nụ cười chiến thắng” được phổ biến tại nhiều quốc gia và trở thành một hình ảnh tiêu biểu của thanh niên Việt Nam trong cuộc kháng chiến. Hình ảnh ấy còn xuất hiện trong các hoạt động phản đối chiến tranh và trong nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật.

Tại thủ đô La Habana của Cuba có một trường tiểu học mang tên Võ Thị Thắng. Hình ảnh “Nụ cười chiến thắng” được trưng bày và sử dụng để giáo dục học sinh về lòng dũng cảm cũng như tình đoàn kết giữa nhân dân Việt Nam và Cuba.

Nụ cười ấy vì thế không chỉ ghi lại hình ảnh một con người. Nó đại diện cho một thế hệ thanh niên đã phải đối mặt với những thử thách lớn nhưng vẫn giữ được niềm tin vào tương lai.