NỤ CƯỜI CHIẾN THẮNG – NỤ CƯỜI CỦA MỘT THẾ HỆ KHÔNG BIẾT CÚI ĐẦU

NỤ CƯỜI CHIẾN THẮNG – NỤ CƯỜI CỦA MỘT THẾ HỆ KHÔNG BIẾT CÚI ĐẦU

Có những bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc, nhưng có những bức ảnh vượt qua giới hạn của thời gian để trở thành một phần ký ức của cả dân tộc. “Nụ cười chiến thắng” của nữ chiến sĩ Võ Thị Thắng là một bức ảnh như thế. Trong khung hình năm ấy là một cô gái miền Nam còn rất trẻ, đứng trước vành móng ngựa của một phiên tòa, phía sau là những người lính áp giải, phía trước là bản án 20 năm tù khổ sai. Thế nhưng điều người ta nhớ nhất không phải là những khẩu súng, không phải là vành móng ngựa hay bản án nặng nề, mà là nụ cười bình thản, tươi sáng trên gương mặt người con gái ấy. Một nụ cười khiến kẻ thù phải bất ngờ và khiến bao thế hệ người Việt Nam xúc động.

Đồng chí Võ Thị Thắng sinh năm 1945 tại xã Tân Bửu, huyện Bến Lức, tỉnh Long An, trong một gia đình có 9 anh chị em. Tuổi thơ của bà gắn với những năm tháng quê hương miền Nam chìm trong khói lửa chiến tranh. Khi đất nước chưa có ngày bình yên, khi những người lớn trong gia đình phải đối mặt với sự truy lùng, đàn áp của kẻ thù, cô bé Võ Thị Thắng đã sớm hiểu rằng mình không thể đứng ngoài cuộc chiến của quê hương.

Năm 11 tuổi, khi nhiều đứa trẻ cùng tuổi còn vô tư cắp sách đến trường, Võ Thị Thắng đã bắt đầu làm công việc liên lạc, đưa thư và cùng gia đình nuôi giấu cán bộ. Công việc của một cô bé trong những năm tháng ấy tưởng như rất nhỏ bé, nhưng đằng sau mỗi lần đưa thư, mỗi lần làm liên lạc là hiểm nguy luôn rình rập. Chỉ một sơ suất cũng có thể khiến cả người đưa tin, người nhận tin và những cán bộ được che giấu rơi vào tay địch. Thế nhưng cô bé ấy vẫn làm, bởi trong suy nghĩ rất đỗi giản dị của mình, bà chỉ nghĩ rằng: quê hương đang đánh giặc, cả dân tộc đang đánh giặc, thì mình cũng phải góp một phần sức lực.

Chính từ những việc làm nhỏ bé ấy, lòng yêu nước trong Võ Thị Thắng dần lớn lên cùng năm tháng. Khi trưởng thành, bà tiếp tục tham gia các phong trào đấu tranh của thanh niên, sinh viên Sài Gòn, phong trào công nhân và nhân dân lao động ở các khu xóm, xí nghiệp nội thành; tham gia đấu tranh chính trị, diệt ác, phá kềm. Một cô gái trẻ bước vào cuộc đấu tranh với tất cả nhiệt huyết của tuổi thanh xuân, mang theo niềm tin rằng rồi sẽ có một ngày quê hương được tự do, đất nước được thống nhất.

Nhưng con đường ấy không bao giờ là con đường bình yên.

Võ Thị Thắng bị bắt và phải đối mặt với những ngày tháng tù đày, tra tấn khắc nghiệt. Nhà lao Thủ Đức, Chí Hòa rồi Côn Đảo lần lượt trở thành những nơi giam cầm tuổi trẻ của bà. Gần 6 năm – một quãng thời gian không ngắn đối với bất cứ ai, càng dài hơn với một người phụ nữ còn rất trẻ. Những năm tháng đẹp nhất của tuổi thanh xuân, thay vì được sống giữa gia đình, bè bạn, được học tập, được yêu thương và mơ ước về tương lai, bà phải sống sau song sắt, chịu đựng đòn roi và những thủ đoạn tra tấn của kẻ thù.

Nhưng họ có thể giam giữ thân thể bà, chứ không thể giam giữ được niềm tin.

Và rồi ngày 2/8/1968 đã trở thành khoảnh khắc làm nên một biểu tượng.

Tại Tòa án quân sự mặt trận vùng 3 chiến thuật của chính quyền Sài Gòn, Võ Thị Thắng bị kết án 20 năm tù khổ sai. Một bản án nặng nề được tuyên cho một người phụ nữ trẻ, trong khi phía sau bản án ấy là những tháng năm tù đày tưởng như dài vô tận.

Người ta có thể hình dung khoảnh khắc ấy: tiếng tuyên án vang lên, những người lính đứng quanh, vành móng ngựa ở ngay trước mắt. Một cô gái trẻ đứng giữa phiên tòa mà số phận tưởng như đã bị định đoạt. Nhưng thay vì tuyệt vọng, Võ Thị Thắng lại mỉm cười.

Nụ cười ấy không phải là nụ cười của sự coi thường nguy hiểm. Cũng không phải nụ cười của một người không biết sợ. Đó là nụ cười của một người đã đặt niềm tin vào ngày mai lớn hơn nỗi sợ hãi trước mắt.

Và rồi bà dõng dạc nói: “Liệu chính quyền của các ông có tồn tại đến 20 năm để bỏ tù tôi không?”.

Chỉ một câu nói, nhưng chứa đựng cả một niềm tin lớn lao.

Hai mươi năm tù đối với một con người có thể là cả một đời. Nhưng đối với Võ Thị Thắng, điều quan trọng hơn bản án là tương lai của đất nước. Bà tin rằng chế độ đang giam giữ mình sẽ không thể tồn tại lâu dài, rằng đất nước nhất định sẽ có ngày thống nhất. Chính niềm tin ấy đã khiến người phụ nữ trẻ có thể mỉm cười ngay trong khoảnh khắc tưởng như đau đớn và nghiệt ngã nhất.

Khoảnh khắc ấy được ghi lại bằng một bức ảnh.

Trong bức ảnh, phía sau nụ cười của Võ Thị Thắng là những người lính đang áp giải. Trước mặt bà là bản án tù đày. Nhưng trong ánh mắt và nụ cười ấy lại không có sự khuất phục. Nó khiến người xem cảm nhận được một điều rất mạnh mẽ: chiến thắng đôi khi bắt đầu từ việc con người không chịu để kẻ thù chiến thắng trong tâm hồn mình.

Bức ảnh sau đó được biết đến với tên gọi “Nụ cười chiến thắng”. Hình ảnh cô gái miền Nam với nụ cười rạng rỡ đã lan truyền và trở thành nguồn động viên tinh thần đối với những người đang chiến đấu vì độc lập, thống nhất. Nụ cười ấy cũng trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều văn nghệ sĩ trong nước và quốc tế sáng tác.

Nhưng phía sau một bức ảnh đẹp là một cuộc đời không hề dễ dàng.

Sau phiên tòa, Võ Thị Thắng tiếp tục trải qua những năm tháng trong lao tù. Bà từng bị giam tại Thủ Đức, Chí Hòa và Côn Đảo. Côn Đảo – nơi từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian” – đã chứng kiến biết bao người con Việt Nam chịu đựng những cực hình khủng khiếp nhưng vẫn giữ vững khí tiết. Võ Thị Thắng cũng là một trong những người phụ nữ đã đi qua nơi ấy bằng nghị lực phi thường.

Có lẽ chính trong những tháng ngày đen tối nhất ấy, nụ cười của bà càng trở nên có ý nghĩa. Bởi một nụ cười giữa đời thường thì rất bình dị, nhưng một nụ cười trước bản án tù đày, sau những tháng ngày bị tra tấn, lại là biểu hiện của một sức mạnh tinh thần không dễ gì khuất phục.

Gần 6 năm sau ngày bị bắt, đất nước bước đến mùa xuân của độc lập, thống nhất. Những người từng bị giam cầm, từng bị kết án, từng bị tra tấn vì lý tưởng của mình cuối cùng cũng được nhìn thấy ngày mà họ đã tin tưởng và chờ đợi.

Với Võ Thị Thắng, câu hỏi năm nào tại phiên tòa đã có câu trả lời bằng chính lịch sử.

Bản án 20 năm tù mà chính quyền Sài Gòn dành cho bà đã không thể kéo dài đến 20 năm. Chỉ vài năm sau, chính quyền ấy sụp đổ, đất nước thống nhất. Còn người con gái đứng trước vành móng ngựa năm nào đã bước ra khỏi nhà tù để tiếp tục sống, làm việc và cống hiến cho đất nước trong thời bình.

Sau ngày đất nước thống nhất, đồng chí Võ Thị Thắng tiếp tục đảm nhận nhiều nhiệm vụ. Bà công tác tại Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh, sau đó giữ cương vị Phó Chủ tịch Thường trực Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Bà từng được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng, là đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam – Cuba và từ năm 1996 đến năm 2007 giữ cương vị Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch.

Nếu năm 1968, Võ Thị Thắng đứng trước một phiên tòa với bản án 20 năm tù, thì những năm tháng sau này, bà đã đứng ở một vị trí khác: tiếp tục dùng phần đời còn lại của mình để phục vụ đất nước mà tuổi trẻ của bà đã từng chiến đấu và hy sinh.

Đó cũng là điều khiến câu chuyện về Võ Thị Thắng trở nên đặc biệt. “Nụ cười chiến thắng” không chỉ kể về một khoảnh khắc của chiến tranh. Nó kể về cả một hành trình của một con người: từ cô bé 11 tuổi làm liên lạc, cô gái trẻ bước vào phong trào đấu tranh, người tù cách mạng đi qua những nhà lao khắc nghiệt, đến một cán bộ tiếp tục cống hiến trong những năm đất nước hòa bình.

Ngày 22/8/2014, đồng chí Võ Thị Thắng qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 69 tuổi.

Bà đã đi xa, nhưng nụ cười trong bức ảnh năm nào vẫn còn ở lại.

Nó ở lại trong những trang sách lịch sử, trong ký ức của những người từng sống qua chiến tranh, trong những câu chuyện được kể lại cho thế hệ trẻ và trong niềm tự hào về một thế hệ người Việt Nam đã sống, chiến đấu và hy sinh cho độc lập của Tổ quốc.

Ngày hôm nay, chúng ta được sống trong hòa bình. Những người trẻ có thể đến trường, có thể lựa chọn nghề nghiệp, có thể theo đuổi ước mơ và bình yên trở về bên gia đình mỗi ngày. Những điều tưởng như bình thường ấy đã từng là ước mơ của biết bao người trong chiến tranh. Và để có được cuộc sống hôm nay, đã có những con người gửi lại tuổi trẻ của mình cho đất nước.

Võ Thị Thắng là một trong những người như thế.

Nụ cười của bà năm 1968 không phải nụ cười của riêng một cô gái. Đó là nụ cười của niềm tin, của lòng can đảm, của một thế hệ đã tin rằng độc lập nhất định sẽ đến dù trước mắt là nhà tù, tra tấn và những bản án khắc nghiệt. Đó là nụ cười của người đã nhìn thấy tương lai của đất nước bằng niềm tin trước khi tương lai ấy trở thành hiện thực.

Và có lẽ, điều xúc động nhất là: bà đã sống đủ lâu để chứng kiến câu nói của mình trước tòa trở thành sự thật.

Hai mươi năm đã không đủ để giam giữ Võ Thị Thắng.

Bởi lịch sử đã mở cánh cửa nhà tù ấy.

Còn nụ cười của người con gái năm nào thì ở lại mãi mãi – một nụ cười không chỉ chiến thắng một phiên tòa, mà chiến thắng sự sợ hãi, chiến thắng những tháng năm tù ngục và vượt qua cả giới hạn của thời gian.

“Nụ cười chiến thắng” hôm nay vẫn nhắc chúng ta nhớ rằng: có những người đã đi qua chiến tranh bằng tuổi trẻ, bằng nước mắt, bằng những đau đớn không thể kể hết thành lời; nhưng khi đứng trước kẻ thù, họ vẫn chọn mỉm cười. Bởi họ tin vào Tổ quốc, tin vào nhân dân và tin rằng nhất định sẽ có một ngày đất nước được hòa bình.

Nụ cười ấy đã nở giữa một phiên tòa năm 1968.

Và hơn nửa thế kỷ sau, nụ cười ấy vẫn rạng ngời cùng lịch sử dân tộc.