Nụ cười của tuổi hai mươi ba

Trong lịch sử dân tộc, có những con người được nhớ đến bởi những chiến công lớn, nhưng cũng có những người để lại dấu ấn từ một khoảnh khắc rất giản dị. Võ Thị Thắng là một người như thế. Hình ảnh người phụ nữ trẻ với nụ cười bình thản sau phiên tòa năm 1968 đã trở thành một biểu tượng của một thế hệ sống trong những năm tháng chiến tranh. Nhưng phía sau nụ cười ấy không chỉ là một bức ảnh nổi tiếng, mà còn là câu chuyện về một cô gái tuổi đôi mươi đã trải qua những thử thách khắc nghiệt, những năm tháng tù đày và sau ngày đất nước hòa bình vẫn tiếp tục cống hiến cho quê hương.

Võ Thị Thắng sinh năm 1945 tại Long An, lớn lên trong những năm đất nước trải qua nhiều biến động. Khi còn trẻ, bà tham gia hoạt động cách mạng và trở thành một nữ chiến sĩ hoạt động trong lòng đô thị. Đó là công việc đầy nguy hiểm, đòi hỏi sự gan dạ và bản lĩnh, bởi bất cứ lúc nào người hoạt động cũng có thể bị phát hiện, bắt giữ. Với một cô gái còn rất trẻ, lựa chọn ấy đồng nghĩa với việc phải đặt những ước mơ riêng của tuổi thanh xuân bên cạnh trách nhiệm đối với đất nước. Bà đã lựa chọn con đường ấy và chấp nhận những thử thách có thể đến với mình.

"Nụ cười chiến thắng". Ảnh tư liệu.

Năm 1968, Võ Thị Thắng bị bắt. Khi ấy bà mới hai mươi ba tuổi, cái tuổi mà hôm nay nhiều người vẫn đang học tập, nuôi dưỡng ước mơ và bắt đầu nghĩ về tương lai. Nhưng chiến tranh đã khiến tuổi trẻ của bà phải đối diện với một hoàn cảnh khác. Ngày 2 tháng 8 năm 1968, bà bị đưa ra xét xử và bị tuyên án hai mươi năm khổ sai. Đối với một cô gái hai mươi ba tuổi, đó là một bản án vô cùng nặng nề, bởi hai mươi năm gần như có thể bao trùm cả quãng đời thanh xuân phía trước. Nó có nghĩa là những năm tháng xa gia đình, xa quê hương và phải sống trong một hoàn cảnh mà ngày trở về chưa biết khi nào mới đến.

Bà Võ Thị Thắng (bìa phải) cùng các bạn tù chính trị nữ trong đợt trao trả tù binh tại Lộc Ninh tháng 4/1974.. Ảnh tư liệu.

Sau phiên tòa, hình ảnh Võ Thị Thắng trong chiếc áo bà ba đen, đứng giữa những người áp giải với nụ cười bình thản đã được ghi lại. Nụ cười ấy về sau được gọi là “Nụ cười chiến thắng”. Người ta có thể nghĩ rằng một người mỉm cười trước bản án như vậy chắc hẳn không biết sợ hãi. Nhưng đằng sau hình ảnh ấy vẫn là một cô gái trẻ có gia đình, có quê hương và có những tình cảm rất đời thường. Điều đáng quý không phải là bà không biết sợ, mà là bà không để hoàn cảnh làm mất đi sự bình tĩnh và niềm tin của mình. Trong một thời điểm mà tương lai trước mắt dường như bị phủ kín bởi những năm tháng tù đày, bà vẫn giữ được tư thế của một người không chịu khuất phục.

Sau đó, Võ Thị Thắng phải trải qua nhiều năm tù đày. Những ngày tháng ấy là một phần đau thương của cuộc đời bà, đồng thời cũng là thử thách đối với ý chí của một người trẻ. Nhà tù có thể giam giữ một con người về thể xác, nhưng không dễ dàng giam giữ được ký ức về quê hương và niềm tin mà họ đã lựa chọn. Những năm tháng xa tự do chắc chắn đã lấy đi nhiều điều của tuổi trẻ, nhưng không thể xóa bỏ ý chí mà bà đã giữ từ trước. Đến ngày 7 tháng 3 năm 1974, bà được trả tự do theo những thỏa thuận của Hiệp định Paris. Sau nhiều năm, cô gái hai mươi ba tuổi ngày nào đã trở về, mang theo những ký ức không thể nào quên của một thời chiến tranh.

Điều đáng trân trọng là cuộc đời Võ Thị Thắng không dừng lại ở hình ảnh của một người tù chính trị hay một bức ảnh nổi tiếng. Sau khi đất nước thống nhất, bà tiếp tục công tác và đảm nhiệm nhiều vị trí trong các lĩnh vực khác nhau. Bà từng tham gia công tác phụ nữ, hoạt động Quốc hội, đối ngoại và giữ cương vị lãnh đạo trong ngành du lịch. Từ một cô gái trẻ đứng trước bản án hai mươi năm, bà đã tiếp tục sống, làm việc và đóng góp cho đất nước trong thời kỳ hòa bình. Điều đó khiến câu chuyện về bà trở nên đầy đủ hơn, bởi một con người không thể chỉ được nhìn qua một khoảnh khắc. Bức ảnh năm 1968 là một phần cuộc đời, còn những năm tháng sau này cho thấy cách bà tiếp tục bước đi sau khi chiến tranh đã đi qua.

Và sau này, khi ở cương vị là Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch, bà Võ Thị Thắng vẫn luôn thể hiện khí phách "dám nghĩ dám làm" của một người con gái gan dạ năm xưa.. Ảnh tư liệu.

Nhìn lại câu chuyện ấy, có lẽ điều khiến người ta xúc động nhất không chỉ là nụ cười trước bản án, mà là những gì nằm phía sau nụ cười. Đó là tuổi trẻ đã được đặt giữa những biến động lớn của đất nước, là những năm tháng phải xa gia đình, là những mất mát không thể lấy lại và cũng là niềm tin giúp một con người đứng vững trước nghịch cảnh. Nụ cười của Võ Thị Thắng vì thế không phải là sự phủ nhận đau khổ của chiến tranh. Trái lại, chính vì hoàn cảnh phía sau nó quá khắc nghiệt nên nụ cười ấy mới trở thành một hình ảnh có sức sống lâu dài.

Ngày nay, khi đất nước đã hòa bình, thế hệ trẻ có cơ hội được học tập, vui chơi và theo đuổi những ước mơ của mình trong một cuộc sống yên bình hơn. Có thể chúng ta không thể hoàn toàn hiểu được những gì một người trẻ như Võ Thị Thắng từng trải qua, nhưng chúng ta có thể hiểu giá trị của cuộc sống mà mình đang có. Những điều bình thường như được trở về nhà, được ngồi bên gia đình, được học tập và tự do lựa chọn tương lai đều trở nên đáng quý hơn khi ta biết rằng đã có những thế hệ phải đánh đổi tuổi trẻ để bảo vệ đất nước.

Câu chuyện về Võ Thị Thắng cũng nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh hay những con số. Lịch sử còn được tạo nên bởi những con người với những cuộc đời rất thật. Họ từng là những người con, người cha, người mẹ, những cô gái và chàng trai có ước mơ riêng, nhưng trong những thời điểm đặc biệt của đất nước, họ đã lựa chọn đặt trách nhiệm chung lên trên cuộc sống riêng. Chính những lựa chọn ấy đã góp phần tạo nên một thời đại mà thế hệ sau chỉ có thể nhìn lại qua những trang sách, những kỷ vật và những câu chuyện được truyền lại.

Võ Thị Thắng qua đời năm 2014, nhưng hình ảnh của bà vẫn còn được nhớ đến qua nụ cười năm 1968. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, cô gái hai mươi ba tuổi trong bức ảnh đã trở thành một phần của lịch sử, nhưng nụ cười ấy vẫn khiến người ta dừng lại và suy nghĩ. Nó nhắc chúng ta về một thế hệ đã sống trong những năm tháng khắc nghiệt nhưng vẫn giữ được niềm tin và lòng can đảm. Quan trọng hơn, câu chuyện về bà nhắc thế hệ hôm nay phải biết trân trọng hòa bình, biết ơn những người đã hy sinh và sống có trách nhiệm hơn với gia đình, quê hương và đất nước.

Nụ cười của Võ Thị Thắng đã đi qua hơn nửa thế kỷ, nhưng ý nghĩa của nó vẫn còn nguyên giá trị. Đó không chỉ là nụ cười của một cô gái trước một bản án nặng nề, mà còn là biểu tượng cho cách con người giữ vững niềm tin khi đứng trước nghịch cảnh. Phía sau nụ cười ấy là cả một tuổi trẻ, một thời đại và một cuộc đời đã đi qua chiến tranh để đến với hòa bình. Khi nhìn lại câu chuyện ấy, chúng ta càng hiểu rằng cuộc sống bình yên hôm nay là điều vô cùng quý giá. Và có lẽ, cách tốt nhất để tưởng nhớ những người đã sống trong “thời hoa lửa” không chỉ là ghi nhớ tên họ, mà còn là biết sống tốt hơn, có trách nhiệm hơn và trân trọng những ngày tháng hòa bình mà mình đang có.