Nụ cười trước bản án 20 năm

Võ Thị Thắng sinh ngày 10/1/1945 tại Tân Bửu, Bến Lức, Long An. Lớn lên trong những năm đất nước chiến tranh, bà sớm tham gia hoạt động cách mạng và trở thành một nữ chiến sĩ hoạt động trong lòng đô thị Sài Gòn. Khi ấy, tuổi đời còn rất trẻ nhưng bà đã lựa chọn con đường đầy hiểm nguy, chấp nhận xa gia đình và đối mặt với nguy cơ bị bắt bất cứ lúc nào.

Tháng 7/1968, Võ Thị Thắng được giao nhiệm vụ ám sát Trần Văn Đỗ, một người bị cách mạng xác định là mật vụ chỉ điểm tại Quận 6. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, bà bị địch bắt. Từ một nữ chiến sĩ hoạt động bí mật giữa đô thị, bà bị đưa vào nhà tù và bắt đầu những ngày tháng đối mặt với thẩm vấn, tra tấn. Đối phương tìm cách buộc bà khai báo về tổ chức và đồng đội, nhưng bà vẫn giữ vững tinh thần.

Ngày 2/8/1968, Võ Thị Thắng bị đưa ra xét xử tại Tòa án quân sự mặt trận 3 vùng chiến thuật của chính quyền Sài Gòn. Trước phiên tòa, bà hiểu rằng bản án dành cho mình có thể rất nặng. Nhưng thay vì sợ hãi, bà muốn bước vào phiên tòa với tư thế đàng hoàng. Bà mượn một chiếc áo bà ba đen của người bạn tù chính trị để mặc. Màu áo giản dị ấy gợi lên hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ và quê hương mà bà luôn gắn bó.

Buổi sáng hôm ấy, từ ô cửa nhỏ của chiếc xe chở tù, Võ Thị Thắng nhìn thấy những cánh đồng, xóm nhà và hàng dừa. Những hình ảnh thân thuộc khiến bà nhớ về cha mẹ, quê hương và những người đồng đội. Có lẽ trong khoảnh khắc ấy, người con gái 23 tuổi cũng hiểu rằng mình đang bước vào một phiên tòa có thể quyết định cả phần đời còn lại.

Tòa tuyên 20 năm khổ sai. Đó là một bản án nặng nề đối với một cô gái trẻ. Thế nhưng, thay vì cúi đầu, Võ Thị Thắng vẫn mỉm cười. Bà nói với người xét xử một câu thể hiện niềm tin rằng chính quyền đang kết án mình sẽ không tồn tại đủ 20 năm để giam giữ bà. Câu nói ấy được lưu truyền cùng hình ảnh nụ cười bình thản của bà.

Một phóng viên người Nhật Bản có mặt sau phiên xử đã ghi lại khoảnh khắc đặc biệt ấy. Trong bức ảnh, Võ Thị Thắng đứng giữa những người áp giải nhưng gương mặt không hề sợ hãi. Nụ cười của cô gái trẻ đối lập hoàn toàn với bản án 20 năm khổ sai vừa được tuyên. Bức ảnh sau này được gọi là “Nụ cười chiến thắng” và trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng về tinh thần bất khuất của thanh niên Việt Nam trong chiến tranh.

Nhưng phía sau nụ cười ấy là những năm tháng tù đày rất dài. Võ Thị Thắng phải trải qua nhiều nhà tù và chịu đựng những điều kiện khắc nghiệt. Dù vậy, bà vẫn giữ vững tinh thần của một người chiến sĩ. Đối với bà, bản án 20 năm không phải là dấu chấm hết. Nó chỉ là một chặng đường khác của cuộc đấu tranh mà bà đã lựa chọn.

Điều đáng chú ý là câu nói của Võ Thị Thắng trước tòa không phải một lời nói để thể hiện sự bất cần. Nó xuất phát từ niềm tin vào tương lai. Một người trẻ đứng trước bản án 20 năm nhưng tin rằng đất nước rồi sẽ có ngày thống nhất. Chính niềm tin ấy giúp bà giữ được sự bình tĩnh trong hoàn cảnh mà nhiều người có thể tuyệt vọng.

Những năm tháng trong tù cũng trở thành một phần quan trọng trong cuộc đời Võ Thị Thắng. Bà cùng nhiều nữ chiến sĩ cách mạng khác tiếp tục giữ vững tinh thần đấu tranh. Đến ngày 7/3/1974, theo các thỏa thuận sau Hiệp định Paris, bà cùng nhiều chiến sĩ cách mạng được trao trả tại Lộc Ninh. Sau gần sáu năm kể từ ngày bị bắt, người phụ nữ năm nào cuối cùng đã trở lại với cuộc sống tự do.

Sau ngày đất nước thống nhất, Võ Thị Thắng không sống mãi với hình ảnh của một người tù chính trị. Bà tiếp tục đảm nhiệm nhiều công việc trong đời sống xã hội, từng giữ chức Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam – Cuba, là đại biểu Quốc hội các khóa IX, X, XI và sau đó giữ cương vị Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch Việt Nam.

Điều đó khiến câu chuyện về bà trở nên đặc biệt. Người phụ nữ từng đứng trước pháp trường với nụ cười bình thản sau này tiếp tục làm việc trong thời bình, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước và thúc đẩy hoạt động đối ngoại. Cuộc đời bà vì thế có hai chặng đường rất khác nhau: một bên là những năm tháng hoạt động bí mật, tù đày; bên kia là những năm tháng xây dựng đất nước sau hòa bình.

Võ Thị Thắng qua đời ngày 22/8/2014, hưởng thọ 69 tuổi. Nhưng bức ảnh “Nụ cười chiến thắng” vẫn tiếp tục được lưu giữ và nhắc đến. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, hình ảnh cô gái 23 tuổi đứng trước bản án 20 năm vẫn khiến nhiều thế hệ suy nghĩ về sức mạnh của niềm tin và bản lĩnh của con người trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Nếu nhìn kỹ vào bức ảnh ấy, điều gây ấn tượng không phải là một hành động lớn lao mà chỉ là một nụ cười. Nhưng nụ cười ấy chứa đựng cả một thái độ sống: không đầu hàng trước hoàn cảnh, không để bản án làm mất đi niềm tin và không để những ngày tháng tù đày quyết định cách mình đối diện với tương lai.

Võ Thị Thắng đã đi qua chiến tranh bằng sự kiên định của một người trẻ tin vào ngày mai. Bản án 20 năm không thể khiến bà cúi đầu; nhà tù không thể làm mất đi niềm tin mà bà đã lựa chọn. Nụ cười năm 1968 vì thế không chỉ là một khoảnh khắc được ghi lại bằng máy ảnh, mà trở thành biểu tượng của một thế hệ thanh niên dám đối diện với thử thách, giữ vững lý tưởng và đặt niềm tin vào ngày đất nước được sống trong hòa bình.