NỮ KIỆT MIỀN ĐÔNG VÀ HÀNH TRÌNH BA TRĂM CON TRÂU

Người con của Mười tám thôn Vườn Trầu

Hồ Thị Bi sinh ra tại Tân Hiệp, Hóc Môn – vùng đất nổi tiếng với tên gọi Mười tám thôn Vườn Trầu. Đây là địa bàn có truyền thống đấu tranh lâu đời của nhân dân Sài Gòn – Gia Định, nơi đã diễn ra nhiều phong trào chống áp bức và hoạt động cách mạng từ trước năm 1945.

Xuất thân trong một gia đình nghèo, Hồ Thị Bi sớm phải lao động để chăm lo cuộc sống. Năm 1936, khi khoảng hai mươi tuổi, bà bắt đầu tham gia cách mạng. Trong quá trình hoạt động, chồng bà hy sinh, để lại hai người con nhỏ. Tuy nhiên, hoàn cảnh gia đình không khiến bà rời bỏ nhiệm vụ.

Bà vừa làm mẹ, vừa hoạt động trong một địa bàn thường xuyên bị kiểm soát. Mọi cuộc gặp gỡ, chuyển tin hay tập hợp lực lượng đều phải được tổ chức bí mật. Nếu thân phận bị phát hiện, không chỉ bản thân bà mà gia đình và những người tham gia cơ sở cũng có thể gặp nguy hiểm.

Tự xây dựng một đơn vị chiến đấu

Sau khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ ở Nam Bộ, lực lượng cách mạng tại nhiều nơi còn nhỏ, trang bị thiếu thốn và hoạt động phân tán. Trong hoàn cảnh ấy, Hồ Thị Bi được giao xây dựng lực lượng tại Hóc Môn.

Dù đang nuôi hai con nhỏ, bà tự mình vận động nhân dân, tìm những người có tinh thần yêu nước và từng bước hình thành một đơn vị hoạt động tại địa phương. Đơn vị ban đầu phải tự tìm kiếm phương tiện, lương thực và xây dựng cơ sở che chở trong dân.

Hồ Thị Bi đặc biệt coi trọng công tác vận động quần chúng. Bà giải thích cho nhân dân hiểu mục tiêu của cuộc kháng chiến, tranh thủ sự ủng hộ của các gia đình và tìm cách thuyết phục những người đang làm việc trong bộ máy của đối phương không gây hại cho cách mạng.

Nhờ biết kết hợp giữa vận động chính trị với tổ chức lực lượng, bà chỉ huy nhiều nhiệm vụ đạt kết quả nhưng vẫn bảo toàn được người và cơ sở. Những hoạt động ấy góp phần củng cố niềm tin của nhân dân Hóc Môn đối với lực lượng kháng chiến.

Nữ chỉ huy giữa vùng địch kiểm soát

Từ tháng 12 năm 1945 đến tháng 12 năm 1949, Hồ Thị Bi lần lượt chỉ huy các đơn vị từ ban công tác, đại đội đến cấp tiểu đoàn. Bà từng làm Trưởng ban Công tác Đội 12, Đại đội trưởng Đại đội 2804 Hóc Môn và Phó tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 935 thuộc Trung đoàn 312 Gia Định.

Đây là điều đặc biệt trong bối cảnh phụ nữ lúc ấy thường được giao nhiệm vụ giao liên, cứu thương hoặc vận động quần chúng. Hồ Thị Bi không chỉ đảm nhiệm công tác hậu cần mà còn trực tiếp tham gia tổ chức, chỉ huy lực lượng.

Bà được đồng đội đánh giá là người quyết đoán nhưng gần gũi. Khi chuẩn bị nhiệm vụ, bà luôn tính toán cách hạn chế tổn thất, chú ý bảo vệ nhân dân và cơ sở bí mật. Khi gặp khó khăn, bà thường nhận phần việc nặng về mình trước khi yêu cầu người khác thực hiện.

Hình ảnh một người mẹ có hai con nhỏ đứng ra tổ chức đơn vị, hoạt động ngay tại vùng Hóc Môn đã trở thành nguồn động viên đối với nhiều phụ nữ địa phương. Từ những người làm ruộng, buôn bán và chăm sóc gia đình, nhiều chị em đã tham gia chuyển tin, nuôi giấu cán bộ và hỗ trợ lực lượng kháng chiến.

Vừa chiến đấu, vừa làm kinh tế

Bên cạnh nhiệm vụ chỉ huy, Hồ Thị Bi còn được giao tổ chức hoạt động kinh tế cho Trung đoàn 312 Gia Định. Đây là nhiệm vụ khó bởi lực lượng kháng chiến không có nguồn cung cấp ổn định, trong khi người dân tại vùng chiến sự cũng thường xuyên thiếu lương thực.

Bà cùng đồng đội tổ chức sản xuất, tìm nguồn cung cấp và huy động sự giúp đỡ của nhân dân. Mục tiêu không chỉ là có lương thực cho bộ đội mà còn phải tránh tạo thêm gánh nặng cho các gia đình nghèo.

Trong khoảng bốn năm, Hồ Thị Bi đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ: tổ chức lực lượng hoạt động trong lòng địch và bảo đảm một phần đời sống cho đơn vị. Thành tích ấy được Chủ tịch Hồ Chí Minh biểu dương là tấm gương tích cực kháng chiến cho phụ nữ noi theo.

Khi vùng kháng chiến thiếu sức kéo

Từ năm 1950, vùng căn cứ Nam Bộ gặp một khó khăn đặc biệt: số lượng trâu bò phục vụ sản xuất giảm mạnh. Nhiều con bị giết hoặc thất lạc trong chiến tranh, khiến người dân thiếu sức kéo để cày ruộng và vận chuyển lương thực.

Thiếu trâu bò đồng nghĩa với việc ruộng đất không được canh tác đúng mùa vụ. Khi sản lượng lúa giảm, đời sống nhân dân và nguồn lương thực dành cho các đơn vị kháng chiến đều bị ảnh hưởng.

Trong hoàn cảnh ấy, Hồ Thị Bi được giao một nhiệm vụ không giống những công việc quân sự trước đây: tổ chức sang Campuchia tìm mua trâu bò rồi đưa về vùng kháng chiến. Bà đồng thời được yêu cầu thăm dò, mở một tuyến liên lạc dọc khu vực Nam Trường Sơn để kết nối Nam Bộ với miền Bắc.

Hành trình đưa 300 con trâu trở về

Việc mua một vài con trâu đã khó; tổ chức đưa hàng trăm con vượt qua một hành trình dài càng phức tạp hơn. Đoàn phải đi qua nhiều địa bàn, tránh các vị trí kiểm soát và bảo đảm đàn trâu không bị thất lạc.

Hồ Thị Bi phải liên hệ với người dân, tìm nơi nghỉ, nguồn thức ăn và đường đi thích hợp. Mỗi địa phương có đặc điểm khác nhau, nên đoàn không thể thực hiện hành trình như một đơn vị quân sự thông thường.

Nhờ sự kiên trì và khả năng tổ chức, bà đã mua và đưa được 300 con trâu về những nơi đang cần sức kéo. Số trâu ấy giúp người dân khôi phục sản xuất, góp phần cung cấp lương thực cho vùng căn cứ và các đơn vị kháng chiến.

Cùng với việc đưa trâu về Nam Bộ, Hồ Thị Bi còn hoàn thành nhiệm vụ mở đường liên lạc ra miền Bắc. Tuyến đường ấy tạo thêm điều kiện kết nối giữa chiến trường Nam Bộ với Trung ương trong những năm đất nước còn bị chia cắt bởi các vùng kiểm soát.

Cuộc gặp tại Việt Bắc

Năm 1953, Hồ Thị Bi ra Việt Bắc và được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Qua báo cáo về những năm hoạt động tại Hóc Môn, Người biết bà từng chỉ huy lực lượng trong lòng địch, làm kinh tế cho đơn vị và tổ chức đưa hàng trăm con trâu về vùng kháng chiến.

Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi bà là “Nữ kiệt miền Đông”. Danh xưng ấy vừa thể hiện sự ghi nhận đối với cá nhân Hồ Thị Bi, vừa tôn vinh tinh thần kiên cường của phụ nữ miền Đông Nam Bộ.

Tuy được biểu dương, Hồ Thị Bi vẫn coi những thành tích đó là công sức chung của đồng đội và nhân dân. Theo bà, không một cá nhân nào có thể xây dựng được đơn vị, bảo vệ cơ sở hoặc đưa một đàn trâu lớn vượt qua nhiều địa bàn nếu thiếu sự giúp đỡ của người dân.

Tiếp tục công tác trong kháng chiến chống Mỹ

Sau cuộc kháng chiến chống Pháp, Hồ Thị Bi tiếp tục phục vụ trong quân đội. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bà công tác tại Cục Chính sách thuộc Tổng cục Chính trị, tham gia nghiên cứu và giải quyết chế độ cho cán bộ, chiến sĩ cùng gia đình quân nhân.

Cuối năm 1973, khi đã gần sáu mươi tuổi và sức khỏe không còn tốt, bà vẫn nhận nhiệm vụ trở lại chiến trường miền Nam để khảo sát việc thực hiện chính sách. Chuyến đi giúp cơ quan chức năng giải quyết một số vấn đề đang ách tắc liên quan đến đời sống và quyền lợi của cán bộ, chiến sĩ.

Trong thời kỳ bảo vệ biên giới Tây Nam, với cương vị Phó chủ nhiệm Chính trị Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, bà tiếp tục chăm lo công tác hậu phương quân đội, tìm cách hỗ trợ gia đình chiến sĩ và cung cấp vật tư sinh hoạt cho cán bộ ở phía trước.

Góp sức xây dựng Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ

Năm 1980, Hồ Thị Bi nghỉ hưu nhưng không ngừng hoạt động xã hội. Bà tham gia công việc sưu tầm tài liệu, hiện vật và xây dựng nơi lưu giữ lịch sử đấu tranh của phụ nữ miền Nam.

Những hoạt động này góp phần hình thành Nhà truyền thống Phụ nữ Nam Bộ vào năm 1985. Đến năm 1990, nhà truyền thống được phát triển thành Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ – nơi lưu giữ nhiều bộ sưu tập về vai trò của phụ nữ trong kháng chiến và xây dựng đất nước.

Hồ Thị Bi cũng tham gia giúp đỡ các gia đình cựu chiến binh có hoàn cảnh khó khăn, đóng góp cho các hoạt động giảm nghèo và giáo dục truyền thống.

Ngày 20 tháng 12 năm 1994, bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bà còn được tặng Huân chương Độc lập hạng Nhì, các Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Quân công và Huân chương Chiến công cùng nhiều phần thưởng khác.

Hồ Thị Bi mất ngày 12 tháng 10 năm 2011 tại Thành phố Hồ Chí Minh, khép lại cuộc đời 95 năm gắn bó với cách mạng, quân đội và các hoạt động chăm lo cho phụ nữ, cựu chiến binh.