NỮ TIẾN SĨ NGUYỄN THỊ DUỆ – ANH HÙNG TRONG CUỘC ĐẤU TRANH CHO TRÍ TUỆ VÀ QUYỀN NỮ GIỚI

Trong suốt hàng ngàn năm phong kiến với tư tưởng "Trọng nam khinh nữ" hà khắc, phụ nữ không hề được phép đi học, càng không được tham gia thi cử để làm quan. Giữa bức tường tư tưởng kiên cố ấy, cuộc đời và sự nghiệp của Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ (1574 – 1654) – Nữ Tiến sĩ duy nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam – nổi lên như một thiên hùng ca về lòng dũng cảm, trí tuệ vượt bậc và tinh thần đấu tranh vì quyền phụ nữ.

Nguyễn Thị Duệ (còn gọi là Nguyễn Thị Ngọc Toàn, hiệu Diệu Viên) sinh ra tại làng Kiệt Đặc (nay là phường Cổ Thành, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương) – vùng đất xứ Đông giàu truyền thống văn hóa. Từ nhỏ, bà đã nổi tiếng là người xinh đẹp, thông minh kiệt xuất, đọc rộng hiểu nhiều và có khả năng làm thơ phú không kém gì các bậc nam nhi.

Năm 1592, nhà Mạc thất thủ ở Thăng Long và rút về xây dựng căn cứ tại Cao Bằng. Gia đình bà cũng di tản theo. Nhận thấy nhà Mạc rất coi trọng nhân tài và mở các khoa thi để tuyển chọn quan lại, khao khát được cống hiến tri thức cho đời đã thôi thúc Nguyễn Thị Duệ thực hiện một quyết định táo bạo: Bà cải trang thành nam giới, lấy tên giả là Nguyễn Văn Bằng để đi thi.

Tại khoa thi Đại khoa do nhà Mạc tổ chức tại Cao Bằng năm 1594, bằng tài năng xuất chúng, bà đã vượt qua hàng trăm sĩ tử nam giới để đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ (Trạng nguyên/Tiến sĩ) khi mới 20 tuổi. Trong buổi yến tiệc ban thưởng cho các tân khoa, vua Mạc Kính phát hiện ra người đỗ đầu có tư thế nhỏ nhẹ, đường nét thanh tú và nhận ra đó là nữ giới. Việc giả trai đi thi là phạm tội khi quân (có thể bị truy tố tử hình), nhưng trước tài năng hiếm có và bản lĩnh phi thường của bà, vua Mạc không những không trừng phạt mà còn khen ngợi, giữ bà lại triều đình giao nhiệm vụ phụ trách giáo dục và phụ đạo cho các phi tần, hoàng tử.

Sau này, khi nhà Mạc bị đánh bại, bà bị quân nhà Lê - Trịnh bắt giữ. Nhờ tài năng văn học và danh tiếng trí tuệ lừng lẫy, chúa Trịnh Thượng và vua Lê vẫn tiếp tục trọng dụng bà, phong cho bà chức "Sĩ sư" (Thầy học của các sĩ tử) và giao quản lý công việc thi cử, đào tạo nhân tài trong cung. Bà đã dùng ảnh hưởng của mình để tư vấn cho triều đình nhiều chính sách tiến bộ, đặc biệt là việc cấp học bổng, giúp đỡ sĩ tử nghèo hiếu học và bảo vệ quyền lợi cho phụ nữ.

Nguyễn Thị Duệ qua đời ở tuổi 80. Lịch sử tôn vinh bà không chỉ vì danh vị Nữ Tiến sĩ duy nhất, mà còn vì tinh thần anh hùng vượt qua mọi rào cản thời đại để khẳng định bình đẳng trí tuệ của phụ nữ. Ngày nay, tượng và bài vị của bà được tôn vinh trang trọng tại Văn miếu Mao Điền, trở thành biểu tượng sáng ngời về trí tuệ và bản lĩnh của người phụ nữ Việt Nam.