Nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ - Bà Chúa Sao Ba

Bà Nguyễn Thị Duệ - người phụ nữ đầu tiên và duy nhất đỗ tiến sĩ trong thời đại phong kiến nước nhà, được người dân ca tụng là “Bà Chúa Sao Sa”. Dưới thời phong kiến ở Việt Nam, tư tưởng “trọng nam khinh nữ” đã không cho giới nữ được bình đẳng với nam giới, kể cả việc học hành, thi cử. Vậy mà có một người con gái tài sắc, đức độ, trí tuệ trác việt đã vượt qua luật lệ khắt khe đó, đạt tới học vị tiến sĩ danh giá, ghi danh vào sử sách dân tộc.

Nữ Tiến sĩ đầu tiên trong lịch sử khoa bảng Việt Nam

Tương truyền, bà Nguyễn Thị Duệ sinh năm 1574 trong một gia đình nhà nho nghèo hiếu học tại làng Kiệt Đặc, nay thuộc xã Văn An, Chí Linh, Hải Dương. Vốn thông minh kiệt xuất, mới 10 tuổi bà đã biết làm văn bài khiến cả vùng kính phục. Năm 1592, gia đình bà theo nhà Mạc lên Cao Bằng sinh sống. Vì luật lệ khắt khe cấm phụ nữ thi cử, bà phải cải trang thành nam giới để miệt mài đèn sách. Đến khoa thi Hội năm Giáp Ngọ (1594), người thiếu nữ 20 tuổi ấy đã xuất sắc đỗ thủ khoa.

Tại buổi ngự yến, vua Mạc Kính Cung thấy vị tân khoa dáng người mảnh mai, mặt mày thanh tú nên sinh ngờ vực và phát hiện bà giả trai. Cảm phục tài trí xuất xuất chúng, nhà vua không khép tội mà còn mời bà vào cung dạy học, rồi tuyển làm phi với hiệu Tinh Phi (Bà Chúa Sao). Đến năm 1625, khi nhà Mạc sụp đổ, bà bị quân Lê - Trịnh bắt giữ. Trước lưỡi gươm tuốt trần, bà dũng cảm tuyên bố thà tự sát chứ không chịu nhục, khiến tướng sĩ cảm phục giải về kinh. Trân trọng tài năng kiệt xuất của bà, chúa Trịnh tiếp tục sủng ái, phong làm Lễ Nghi Học Sĩ để trông coi việc dạy học trong vương phủ.

Công trạng để đời

Bà Nguyễn Thị Duệ không chỉ là nữ tiến sĩ duy nhất mà còn có những đóng góp vô cùng to lớn cho nền giáo dục nước nhà. Bà trực tiếp làm giám khảo, khảo duyệt hầu hết các bài thi Đại khoa và biểu sớ triều đình, luôn kiên quyết đề cao những sĩ tử có thực tài. Đặc biệt, bà được coi là người khởi xướng hình thức đào tạo từ xa và phong trào khuyến học sớm nhất Việt Nam khi tự tay soạn đề thi gửi về các địa phương, nhận bài gửi lên chấm chọn và hết lòng giúp đỡ học trò nghèo.

Bên cạnh tri thức sâu rộng, bà còn là một vị quan thanh liêm, thương dân như con và sẵn sàng bỏ qua tư thù cá nhân khi vinh hiển. Khi đất nước gặp thiên tai, bà xin phát chẩn cứu đói, đề xuất trừng trị bọn tham quan và cùng tri kỷ là Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc tìm hiểu đời sống nhân dân để giúp vua ban hành chính sách an dân. Cuối đời, bà xuất gia đi tu và sống thọ hơn 80 tuổi. Sự nghiệp cùng đức độ trác việt của bà được nhân dân tôn sùng là "Nghiêu, Thuấn trong phái nữ", được phụng thờ trang trọng tại Văn Miếu Mao Điền bên cạnh các bậc đại khoa danh tiếng của dân tộc.