NỮ TIẾN SĨ NGUYỄN THỊ DUỆ – BẠC TÀI NỮ NẠO TRANG VÀ VỊ NỮ TIẾN SĨ DUY NHẤT TRONG LỊCH SỬ PHONG KIẾN VIỆT NAM

Nguyễn Thị Duệ (1574 – 1654), hiệu là Diệu Huyền, quê ở làng Kiệt Đặc (nay thuộc phường Văn An, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương). Bà là nữ Tiến sĩ đầu tiên và duy nhất trong lịch sử khoa bảng phong kiến Việt Nam, một biểu tượng vĩ đại cho trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần hiếu học của người phụ nữ Việt.

Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo nhưng hiếu học, Nguyễn Thị Duệ từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, tài hoa, vừa giỏi văn thơ lại am hiểu kinh sử. Tuy nhiên, dưới chế độ phong kiến coi trọng tư tưởng "trọng nam khinh nữ", phụ nữ không được phép đi thi hay bước chân vào chốn quan trường.

Năm 1592, triều đại nhà Mạc rút về vùng đất Cao Bằng. Để thực hiện ước mơ học tập và cống hiến trí tuệ, bà đã đưa ra một quyết định táo bạo: giả trai, lấy tên là Nguyễn Ngọc Đồ để theo học và tham dự kỳ thi Hội năm Giáp Ngọ (1594). Tại kỳ thi này, bà xuất sắc vượt qua hàng ngàn sĩ tử nam giới để đỗ Trạng nguyên (hoặc Tiến sĩ) khi mới tròn 20 tuổi.

Sự việc chỉ bị phát giác trong buổi yến tiệc ban thưởng cho các tân khoa, khi Mạc Kính恭 nhận ra vị tân Trạng nguyên có dáng vẻ nhỏ nhắn và đường nét nữ tính. Thay vì khép tội chết vì hành vi dối vua, Mạc Kính恭 vì quá trân trọng tài năng đã khen ngợi, tha tội và tuyển bà vào cung để dạy học cho các phi và quản lý việc học tập trong hoàng tộc.

Khi nhà Mạc thất thủ, bà bị quân nhà Lê bắt giữ. Vua Lê và Trịnh Tráng biết tiếng bà là người tài đức vẹn toàn nên tiếp tục trọng dụng, mời bà vào cung phong làm "Lễ sư" (thầy dạy lễ nghi) và ban hiệu Nghi Tiên sinh. Bà đóng góp nhiều công sức cho sự nghiệp giáo dục, tham gia chấm thi và dâng nhiều chính sách mở mang dân trí. Cuối đời, bà về quê dựng am đọc sách, dạy học cho người dân và sống thọ đến 80 tuổi.