Nữ tướng Bùi Thị Xuân và khí phách hiên ngang trên trận tuyến Quy Nhơn
Vào những năm cuối thế kỷ XVIII, giữa khói lửa chiến tranh dồn dập của phong trào Tây Sơn, lịch sử dân tộc Việt Nam đã ghi danh một nữ tướng lừng lẫy với tài năng quân sự xuất chúng và khí phách hiên ngang chẳng kém gì đấng mày râu, đó chính là đô đốc Bùi Thị Xuân. Vốn sinh ra trong một gia đình có truyền thống võ nghệ tại vùng đất Bình Định, từ thuở thiếu thời, bà nổi tiếng là người tinh thông võ nghệ, cưỡi ngựa bắn cung giỏi và có chí khí hơn người, từng một mình tay không hạ gục mãnh hổ trên rừng để bảo vệ dân làng. Khi phong trào Tây Sơn bùng nổ, bà sớm gia nhập nghĩa quân, đem tài trí phò tá nhà Tây Sơn và nên duyên vợ chồng với đại tướng Trần Quang Diệu, cùng kề vai sát cánh lập nên nhiều chiến công vang dội. Trong các chiến dịch lớn, Bùi Thị Xuân không chỉ trực tiếp chỉ huy binh sĩ, rèn luyện tượng binh (binh chủng voi chiến) thiện chiến khiến quân thù khiếp vía, mà còn nổi tiếng là vị tướng kỷ luật thép, thương yêu binh lính như ruột thịt. Dưới ánh hào quang của vua Quang Trung, bà cùng chồng đã góp phần to lớn trong các chiến thắng oanh liệt đánh tan quân Xiêm xâm lược ở trận Ráp Mút - Xoài Mút và đại phá quân Thanh mùa xuân năm 1789. Thế nhưng, vận mệnh trớ trêu khi nhà Tây Sơn suy yếu trước sự tấn công của Nguyễn Ánh, bà vẫn cùng chồng kiên cường chiến đấu đến giọt máu cuối cùng để bảo vệ thành Quy Nhơn rồi thành Thuận Hóa trong muôn vàn gian khổ. Khi thất thủ và bị quân thù bắt giữ, đứng trước những cực hình dã man và lời dụ hàng của kẻ địch, nữ tướng Bùi Thị Xuân vẫn ngẩng cao đầu, hiên ngang mắng thẳng vào mặt lũ giặc tàn bạo với một thái độ kiên định bất khuất, không hề lộ chút sợ hãi. Cái chết lẫm liệt của bà cùng người chồng trung nghĩa trên pháp trường vào năm 1802 đã khắc sâu vào lịch sử dân tộc như một biểu tượng sáng ngời về lòng yêu nước, khí phách kiên cường và hình ảnh người phụ nữ Việt Nam "anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang".
Nguồn trích dẫn sử liệu chính thống: Đại Nam thực lục (Sử quán triều Nguyễn) và các tài liệu nghiên cứu về phong trào Tây Sơn, danh nhân lịch sử Bình Định của Viện Sử học (NXB Khoa học Xã hội).
