Nữ tướng thời Tây Sơn

Năm Nhâm Tuất (1802), vợ chồng Trương Đăng Đồ theo Nguyễn Quang Thùy lên đánh Trấn Ninh. Thành Trấn Ninh được phòng giữ nghiêm ngặt nên đánh mãi không hạ được. Sau khi nghe tin đại binh ở Đâu Mâu rút lui, Nguyễn Quang Thùy cùng vợ chồng Trương tướng quân theo đường núi về Nghệ An rồi ra Bắc. Khi quân nhà Nguyễn tràn ra Thăng Long, vua Bửu Hưng chạy về phía Bắc để thành Thăng Long lại cho Nguyễn Quang Thùy và vợ chồng Trương Đăng Đồ chống giữ. Sau vài trận giao tranh, biết thế không chống nổi, bà Nguyễn Thị Dung cùng chồng mở đường máu hộ giá Nguyễn Quang Thùy chạy về ngả Sơn Tây. Mục đích để nhử giặc chạy theo hướng này mà không đuổi theo xa giá vua Bửu Hưng. Lên đến Sơn Tây thì nghe tin vua Bửu Hưng bị bắt. Thế cùng, binh tận, sau một trận chiến oai hùng cả ba đều bị bắt. Nguyễn Quang Thùy đập đầu tuẫn tiết. Vợ chồng Trương Đăng Đồ cũng rút gươm tự sát.

Huỳnh Thị Cúc người mảnh mai. Tuy không nhan sắc nhưng dịu dàng, nết na. Ra ngoài đường như một thôn nữ hiền lành, không ai biết là một nữ hiệp tài ba. Bà được Bùi Thị Xuân đặc biệt mến yêu, xem như là em út ruột thịt. Bà được chân truyền môn song kiếm và cưỡi ngựa không yên cương, chỉ dùng hai chân điều khiển. Luôn luôn ở cạnh chị, Huỳnh Thị Cúc nhất định không lấy chồng, mặc dù có nhiều danh tướng Tây Sơn đã từng nhờ Bùi nữ tướng làm mai mối.

Trong trận chiến công phá Đâu Mâu, nữ tướng họ Huỳnh đã sát cánh cùng Bùi nữ tướng hợp lực chiến đấu khi công thành. Khi Bùi nữ tướng vượt được lên thành thì bên cạnh đã có Huỳnh Thị Cúc. Bà luôn che chở phía sau cho Bùi nữ tướng bảo giá vua Cảnh Thịnh qua sông. Quân địch bị Huỳnh Thị Cúc ngăn chặn dồn lại bên bờ Linh Giang. Các nữ binh đã một lòng với chủ tướng nên trận chiến kéo dài qua một đêm.

Sáng hôm sau, Huỳnh Thị Cúc cùng mười nữ binh còn sống sót, áo ướt đẫm máu về đến thành Nghệ An. Vừa trông thấy Bùi nữ tướng, Huỳnh Thị Cúc vội chạy đến ngã vào lòng chị. Bùi nữ tướng ôm lấy em. Huỳnh Thị Cúc nhìn chị lần cuối cùng rồi tắt thở.

Bùi Thị Xuân được vua Cảnh Thịnh giao chỉ huy đạo quân cấm vệ bảo vệ kinh đô Phú Xuân. Dù triều Tây Sơn đang trên đường suy yếu, bà vẫn giữ vai trò chỉ huy 5.000 quân trong trận đánh ở lũy Trấn Ninh (Quảng Bình), chiến đấu đến cùng khiến quân Nguyễn Ánh vô cùng khiếp sợ. Cuối cùng, do tương quan lực lượng chênh lệch, bà bị Nguyễn Ánh bắt đưa về Phú Xuân (Huế) hành hình hết sức dã man nhưng vẫn giữ khí tiết của một võ tướng Tây Sơn, quyết không khuất phục và mất vào cuối năm 1802.

Lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam đã sản sinh ra rất nhiều nữ tướng anh hùng hào kiệt, bất khuất và không ít người trong số đó đã trở nên bất tử với cái chết trung liệt của mình được đời đời kính ngưỡng. Cái chết lẫm liệt, bất tử của các nữ tướng Tây Sơn đã để lại dấu ấn sâu đậm không chỉ trong lòng người đương thời mà còn được truyền lại qua nhiều thế hệ hôm nay và mãi mãi về sau.