NỬA HỒN ÔNG TÔI
Nhà văn Lưu Quang Vũ từng nhắc trong tác phẩm của mình: “Ngoài thế giới của người đang sống và cõi im lặng của người đã chết, còn có một cõi thứ ba: cõi của những người đang sống trong trí nhớ của những người khác, những người không bị lãng quên!”. Trên đời và trong trái tim ta luôn có “những người không bị lãng quên” như thế. Đó chính là người ta thương, người được ta kính mến, hay một người vĩ đại ta luôn biết ơn,… Đôi khi nghĩ lại, đôi khi nghĩ về, có phải trái tim lại muôn phần khâm phục. Không phải mọi quá khứ đều nằm yên phía sau. Có những điều đã trôi qua rất lâu nhưng vẫn âm thầm hiện diện trong cách con người ta sống, trong ánh mắt, và trong những khoảng lặng không gọi thành tên. Chiến tranh chính là một điều như thế. Có những người bước qua chiến tranh nhưng tâm hồn họ dường như chẳng bao giờ bước ra khỏi nó hoàn toàn. Ông ngoại tôi là một người như thế. Giữa nhịp sống bình yên hôm nay, nơi ông ngày ngày đạp xe quanh xã, uống chén trà chiều cùng những người bạn hay tỉ mẩn chăm chút từng luống rau nhỏ, bình yên đến mức thật khó để hình dung rằng người đàn ông hiền hậu ấy từng đi qua những năm tháng khốc liệt nhất của Kháng chiến chống Mỹ.
Tuổi thơ tôi được nuôi lớn bởi những câu chuyện thời chiến không trọn vẹn của ông ngoại. Ông không kể nhiều, cũng chẳng bao giờ tự nhận mình là anh hùng. Nhưng càng lớn lên, lắng nghe những mảnh ký ức đứt quãng và nhìn vào khoảng lặng rất lâu trong ánh mắt ông, tôi càng hiểu rằng: có những câu chuyện không cần được kể trọn vẹn, bởi chính sự dang dở của nó mới là điều ở lại lâu nhất.
Lịch sử gia đình tôi bắt đầu từ một cột mốc xa xôi: Năm 1967, ông ngoại tôi - chàng thanh niên Vũ Đình Độ rời quê hương Yên Trị, Ý Yên, Nam Định để đi theo tiếng gọi của Tổ quốc khi vừa bước qua tuổi đôi mươi. Tháng 1 năm 1968, ông chính thức hành quân vào chiến trường Thừa Thiên – Huế, nơi mà mỗi tấc đất đều thấm máu và lửa của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy năm1968. Ông là lính thông tin trực thuộc Đoàn 8, C18, Sư đoàn 324 (bí danh Sông Lô).
Hành trình vào Nam không phải là những trang thơ mộng mà là những chuỗi ngày vắt kiệt sức lực trên dãy Trường Sơn. Ông kể, mỗi ngày đơn vị phải đi từ 6 giờ sáng đến 6 giờ tối. Trên vai mỗi người lính là 16kg gạo cùng hành trang nặng trĩu. Gian khổ không chỉ nằm ở sức nặng trên vai mà còn ở sự tự giác đến khắc nghiệt ông tôi kể: “cứ gần tới trạm nghỉ, mỗi người phải tự bẻ một bó củi mang theo để có cái mà nhóm bếp”. Những niềm vui khi ấy giản lược đến mức tối thiểu: một buổi văn công vội vàng bên hố bom hay ven rừng, được xem các đoàn văn công diễn ban ngày giữa ngàn xanh… bấy nhiêu thôi cũng đủ để người lính nhớ mãi, lấy đó làm điểm tựa tinh thần để đi tiếp.
Vào chiến trường đúng dịp Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, nhiệm vụ của người lính thông tin như ông ngoại tôi trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Ông thường nói với tôi: “Chỉ cần đường dây bị đứt, có khi cả một đơn vị sẽ rơi vào nguy hiểm”. Trong bối cảnh chiến trường ác liệt, dây liên lạc liên tục bị bom đạn cắt nát. Và thế là, những người lính như ông phải đi sửa bất kể ngày đêm.
Ông thường phải rời công sự từ 1- 2 giờ sáng. Trong bóng tối đặc quánh của rừng sâu, không ánh đèn, không tiếng nói, ông chỉ có thể dùng đôi tay lần theo từng sợi dây chì mong manh để tìm chỗ đứt. Giữa cái đói và cái chết cận kề, đường dây ấy chính là "mạch máu" giữ cho các đơn vị không rơi vào hỗn loạn. Có những lúc vừa nối lại xong, chưa kịp thở thì bom lại nổ, dây lại đứt. Và họ lại tiếp tục đi, đi trong sợ hãi, đi trong im lặng nhưng tuyệt đối không được phép dừng lại.
Cái đói cũng là một kẻ thù đáng sợ không kém gì bom đạn. Khi đường vận chuyển lương thực bị đánh phá, việc tiếp tế trở nên xa xỉ. Ông bảo, ở gần dân thì còn có mẩu rau, miếng cam miếng chanh dân cho để ăn dọc đường, chứ vào rừng sâu thì chỉ biết sống nhờ vào rừng. Có những ngày dài họ phải ăn cháo khoai ngứa đến xót lòng, hay hái rau môn thục, tàu bay – thứ rau mà chỉ bộ đội vào Nam mới biết vị – để cầm cự. Lúc đi đánh trận, không còn gì ăn, những người lính lại móc túi gạo rang ra nhai, nuốt cái vị khô khốc của chiến tranh để lấy sức giữ vững tay dây.
Ngày 21/04/1968 mãi mãi là một vết cắt sâu trong cuộc đời ông ngoại. Một mảnh pháo đã bắn vào chân ông giữa lúc chiến sự đang cao trào. Ngay trong ngày định mệnh đó, một ca mổ dã chiến đã được thực hiện để cứu lấy đôi chân và tính mạng của ông. Thế nhưng, trong điều kiện thiếu thốn và ác liệt của chiến trường, ca mổ ấy đã không thành công. Mảnh pháo vẫn nằm lại, găm vào da thịt như một chứng tích của sự tàn khốc. Trong khoảnh khắc ấy, ông đã tưởng mình phải hy sinh nơi chiến trường, nhưng may mắn thay, chính tình đồng đội và sự quả cảm của những người anh em đã giúp ông vượt qua cửa tử.
Nỗi đau thể xác lớn là thế, nhưng điều khiến ông day dứt hơn cả lại là những con người đã nằm lại. Ông đã tận mắt chứng kiến đồng đội hy sinh, có người hôm trước còn nói cười, hôm sau đã vĩnh viễn hóa thành đất đá. Đau đớn nhất là trường hợp của chú Phụng – người đồng đội cùng quê, cùng đơn vị C18. Chính tay ông ngoại đã chôn cất người đồng hương ấy giữa chiến trường. Không bia mộ, không người thân, chỉ có đất rừng và những người lính đứng lặng lẽ bên nhau. Đó là nỗi đau tinh thần mà ông bảo rằng "nó đau hơn cả vết đạn bắn".
Sau này, ông phải trải qua tổng cộng 4 lần phẫu thuật đằng đẵng. Lần cuối cùng là vào năm 1978 – năm bà ngoại sinh mẹ tôi – ông lại nằm trên bàn mổ để giải quyết dứt điểm vết thương cũ. Bốn lần mổ là bốn lần đau xé tâm can, để lại cho ông di chứng là nỗi sợ "dao kéo" kỳ lạ. Mỗi lần thấy ánh thép sắc lạnh, ký ức về những ngày nằm trên bàn mổ dã chiến năm 1968 lại hiện về. Ông trở thành thương binh 31%, mang theo những vết sẹo cả trên da thịt lẫn trong tâm hồn.
Năm 1970, ông phục viên trở về quê hương. Ông sống giản dị, về làm ruộng, nhưng tâm hồn người lính vẫn luôn đau đáu về đồng đội. Năm 1982, ông xin làm quản trang tại nghĩa trang liệt sĩ. Với ông ngoại, đó là cách để được ở lại bên những người anh em đã nằm lại, để trông nom giấc ngủ cho những người không may mắn được trở về như ông.
Có một câu nói của ông mà tôi không bao giờ quên: "Giá mà năm 1968 giải phóng hoàn toàn, để Bác Hồ kịp chứng kiến ngày đất nước thống nhất". Câu nói ấy không chỉ là sự tiếc nuối lịch sử, mà là khát vọng hòa bình cháy bỏng của một người lính đã đi qua quá nhiều mất mát. Mong ước lớn nhất của thế hệ ông không phải là vinh quang cá nhân, mà là hòa bình trọn vẹn để không còn ai phải hy sinh thêm nữa.
Đối với tôi, ông ngoại không chỉ là người thân, ông là một phần của lịch sử sống — một phần không nằm trong sách vở, mà tồn tại trong ký ức của một con người cụ thể. Nhìn vào vết sẹo nơi chân ông và những khoảng lặng trong ánh mắt, tôi hiểu rằng hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có. Nó được đánh đổi bằng máu, bằng nước mắt, và bằng cả thanh xuân của những người lính thông tin thầm lặng.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng điều đó không có nghĩa là được phép sống hời hợt. Sống xứng đáng không phải là làm những điều lớn lao, mà là biết trân trọng hiện tại, sống có trách nhiệm và không bao giờ quay lưng với quá khứ. Ông ngoại đã bước ra từ chiến tranh và để lại cho tôi một câu hỏi lớn: “Chúng ta sẽ sống như thế nào để xứng đáng với những gì đã được đánh đổi?”
Câu trả lời nằm ngay trong lời hứa của tuổi trẻ hôm nay:
“Trong thời chiến ta nguyện dấn thân,
Trong thời bình ta nguyện cống hiến.
Khi Tổ quốc cất tiếng gọi chúng tôi sẽ đáp lời,
Vì tuổi trẻ này đã sẵn sàng từ khi biết yêu hai tiếng Việt Nam.”
Ông ngoại tôi chưa bao giờ nhận mình là anh hùng. Với ông, đó chỉ là trách nhiệm của một người con khi Tổ quốc cần, là sự may mắn của người lính được trở về khi bao đồng đội đã nằm lại. Thế nhưng trong lòng tôi, ông chính là một tượng đài lịch sử bằng xương bằng thịt, một người anh hùng không cần huân chương ghi danh, bởi tên ông đã khắc sâu trong trái tim của những người ở lại. Nhìn bóng dáng ông bình yên bên chén trà chiều, tôi hiểu rằng hòa bình hôm nay chính là món quà vô giá mà thế hệ của ông đã dành cả thanh xuân để đánh đổi.
Gửi ông – Người hùng thầm lặng của lòng con.
Cảm ơn ông đã gửi lại một nửa hồn nơi khói lửa, để con có cả một đời xanh.
