NÚI ĐÁ TRỞ THÀNH THẾ TRẬN
Trong ký ức được lưu truyền về cuộc khởi nghĩa Sùng Mí Chảng, những địa danh Mã Pì Lèng, Lũng Pù và Sà Phìn gắn với việc nghĩa quân dựa vào địa hình hiểm trở, sử dụng chông và bẫy đá để chống lại các cuộc tiến công đàn áp của quân Pháp
Trên Cao nguyên đá Đồng Văn, có những nơi chỉ cần đứng giữa núi non cũng có thể hiểu vì sao địa hình từng trở thành một chỗ dựa quan trọng của người dân trong những cuộc đấu tranh chống ngoại xâm.Mã Pì Lèng, Lũng Pù, Sà Phìn là những địa danh như thế.Hơn một thế kỷ trước, khi cuộc khởi nghĩa do Sùng Mí Chảng lãnh đạo lan rộng, nghĩa quân phải đối mặt với một lực lượng có ưu thế hơn nhiều về tổ chức và vũ khí. Phần đông những người tham gia nghĩa quân vốn là người dân các bản làng. Vũ khí của họ không đồng đều, từ súng, dao, cung nỏ đến những công cụ và phương tiện có thể tìm được tại chỗ.Trong hoàn cảnh ấy, núi đá quê hương trở thành một lợi thế.Người dân sinh ra và lớn lên giữa Cao nguyên đá thuộc từng con đường, từng khe núi, những lối mòn nối bản này với bản khác. Những nơi hiểm trở đối với người từ bên ngoài đến lại là địa bàn quen thuộc đối với họ.Ký ức được lưu giữ tại Đồng Văn kể rằng nghĩa quân Sùng Mí Chảng đã biết dựa vào chính địa hình ấy để chống lại lực lượng đàn áp.Trong những địa danh còn được nhắc tới có Mã Pì Lèng, Lũng Pù và Sà Phìn.
Mã Pì Lèng là vùng núi đặc biệt hiểm trở. Những dãy đá vôi dựng đứng, vực sâu và địa hình chia cắt tạo nên một không gian mà việc di chuyển lực lượng đông người không hề dễ dàng. Ở những nơi như vậy, sự am hiểu đường núi trở thành một lợi thế rất lớn đối với những người dân địa phương.
Lũng Pù và Sà Phìn cũng nằm trong không gian núi đá ấy. Các con đường nối những khu vực dân cư phải vượt qua nhiều dốc cao, khe sâu và những đoạn đường hẹp.
Theo lời kể được ghi lại, nghĩa quân đã lựa chọn những vị trí hiểm yếu để đặt chông, làm bẫy đá, tìm cách ngăn cản các toán quân Pháp tiến vào đàn áp phong trào.Những người tham gia nghĩa quân hiểu rằng họ khó có thể đối đầu với quân Pháp theo cách của một đội quân chính quy.Vì thế, họ phải chiến đấu theo cách của người miền núi.Ở một con đường hẹp, lợi thế về quân số của đối phương có thể bị hạn chế. Trên một sườn núi cao, người ở phía trên có thể quan sát những chuyển động từ phía dưới. Những tảng đá vốn có mặt khắp nơi trên Cao nguyên đá cũng có thể được tận dụng làm vật cản và bẫy đá.Cùng với súng, dao, cung nỏ và những vũ khí thô sơ khác, địa hình trở thành một phần trong cách chiến đấu của nghĩa quân.Không phải ngẫu nhiên mà những câu chuyện về Sùng Mí Chảng luôn gắn với tên núi, tên bản và những con đường.Cuộc khởi nghĩa ấy được hình thành từ chính những người dân sống trên vùng đất này. Họ không chỉ mang theo những vũ khí mình có; họ còn mang theo sự hiểu biết về quê hương được tích lũy qua nhiều thế hệ.Một người đi nương biết con đường nào có thể vượt núi.Một người thường xuyên sang bản bên biết lối nào ngắn hơn.Người sống dưới chân núi biết nơi nào có thể trú ẩn, nơi nào dễ quan sát và nơi nào người lạ khó đi qua.Khi những người dân ấy trở thành nghĩa quân, những hiểu biết tưởng như rất bình thường trong cuộc sống hằng ngày trở thành một lợi thế trong chiến đấu.Bởi vậy, câu chuyện về Mã Pì Lèng, Lũng Pù và Sà Phìn không nhất thiết phải được kể bằng những trận đánh lớn.
Cho đến nay, những tư liệu tìm được chưa cho phép xác định chính xác tại mỗi địa danh đã diễn ra trận đánh nào, vào ngày tháng nào, lực lượng hai bên bao nhiêu người hay từng diễn biến cụ thể ra sao. Những điều chưa được sử liệu xác nhận không nên được dựng thêm.Nhưng ký ức của cộng đồng vẫn lưu lại một điều đáng chú ý: những địa danh ấy từng gắn với hoạt động của nghĩa quân và với cách người dân tận dụng địa hình hiểm trở để chống lại lực lượng đàn áp.Chính điều đó làm cho câu chuyện trở nên gần gũi với vùng đất ngày nay.Hơn một thế kỷ đã trôi qua, Mã Pì Lèng vẫn sừng sững giữa Cao nguyên đá. Những dãy núi ở Lũng Pù, Sà Phìn vẫn nằm đó. Đường sá đã đổi khác, những bản làng cũng đã đổi thay, nhưng hình dáng cơ bản của núi đá vẫn giúp người hôm nay hình dung phần nào không gian mà những người đi theo Sùng Mí Chảng từng hoạt động.Đứng giữa những dãy núi ấy, có thể hiểu thêm một điều về cuộc khởi nghĩa năm 1911–1912:Nghĩa quân không chỉ chiến đấu bằng những thứ vũ khí họ cầm trong tay.Họ còn chiến đấu bằng sự am hiểu từng con đường, từng sườn núi và từng khe đá của quê hương mình.Vì thế, trong ký ức về Sùng Mí Chảng, Mã Pì Lèng, Lũng Pù và Sà Phìn không đơn thuần là những cái tên trên bản đồ.Chúng là những “móc nhớ” của lịch sử – những địa danh giúp câu chuyện về cuộc khởi nghĩa tiếp tục được gắn với một không gian có thật, nơi con người và núi đá đã cùng tạo nên sức mạnh của một phong trào chống thực dân Pháp trên Cao nguyên đá Đồng Văn đầu thế kỷ XX.
