Nùng Trí Cao - Anh hùng dân tộc biên giới thế kỉ XI
Năm 1025, ở châu Quảng Nguyên (nay là tỉnh Cao Bằng), một cậu bé được sinh ra trong gia đình thủ lĩnh bộ tộc Nùng, được đặt tên là Nùng Trí Cao. Từ nhỏ, cậu bé đã siêng năng học chữ và miệt mài khổ luyện võ nghệ, theo anh trai ra thao trường luyện tập múa kiếm, bắn cung và đua ngựa. Cuộc đời cậu bé sớm bị xáo trộn khi năm 1038, cha ông Nùng Tồn Phúc tổ chức lập nước Trường Sinh, tự xưng Chiêu Thánh Hoàng đế, nhưng nhanh chóng bị vua Lý Thái Tông trấn áp, bị giết cùng anh trai Trí Thông.
Chỉ có mẹ bà An Nùng và Nùng Trí Cao mới trốn thoát, đến lẩn tránh ở nhà người cậu. Sau khi lớn lên, Nùng Trí Cao dâng biểu về triều đình nhà Lý xin được dung thứ, vua Lý chấp nhận và phong ông làm châu mục Quảng Nguyên, sau đó tăng chức Thái Bảo, cấp ấn Đô tướng, giao cho cai quản bốn động và châu Tư Lang ở vùng biên giới.
Năm 1050, nhà Tống phát động cuộc chinh Nam, quấy nhiễu vùng biên giới, âm mưu thôn tính cướp bóc khoáng sản quý hiếm của châu Quảng Nguyên. Nùng Trí Cao lập tức tập hợp lực lượng nổi dậy ở động Vật Ác, chiếm châu An Đức làm căn cứ, xây dựng nước Nam Thiên, lấy hiệu Cảnh Thụy và phát động chiến tranh chống quân Tống. Với 5.000 binh sĩ, ông tiến đánh thành Ung Châu, giết tri châu Trần Cung và đô giám Quảng Tây Trương Lập, sau đó phá nhà tù, mở kho lương thực phát cho dân, nhận được sự hoan nghênh của quần chúng, lực lượng ngày càng phát triển lên tới hơn 100.000 người.
Trong cuộc chiến, Nùng Trí Cao có các tướng tá tinh thông pháp thuật, cùng hai nữ tướng Đoàn Hồng Ngọc và Hoàng Lan Anh có tài phép phi thường, gọi gió, kêu mưa, đổi sông, dời núi, vãi đậu thành binh. Ông liên quân với nhà Lý, chiếm trọn tám châu ở tỉnh Quảng Tây, tiến đến thành Quảng Châu, khiến nhà Tống hoang mang lo sợ, nhiều lần đem quân tấn công đều thất bại. Năm 1052, Nùng Trí Cao lập nước Đại Nam, xưng là Nhân Huệ Hoàng đế, đổi niên hiệu Khải Lịch.
Nhưng cuộc chiến không kéo dài dài. Năm 1053, vua Tống cử tướng Tống Địch Thanh thống lãnh 300.000 quân tấn công. Với chiến lược mạo hiểm, Tống Địch Thanh đánh bại quân Nùng Trí Cao ở cửa ải Côn Lôn. Mặc dù có sự tiếp viện của triều đình nhà Lý, nhưng Nùng Trí Cao không cứu vãn nổi tình thế, cuộc nổi dậy bị dập tắt.
Sau khi chết, nhân dân Cao Bằng đã tôn vinh Nùng Trí Cao như một anh hùng dân tộc, lập nhiều đền thờ để cúng tế, đặc biệt là Đền Kỳ Sầm ở xã Vĩnh Quang, thành phố Cao Bằng, được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Hằng năm, vào ngày mùng 9-10 tháng Giêng âm lịch, người dân tổ chức lễ hội Kỳ Sầm với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống, tưởng nhớ ơn đức của vị anh hùng đã bảo vệ biên cương và đấu tranh chống sự áp bức của nhà Tống.
Trong tâm thức nhân dân, Nùng Trí Cao không chỉ là một thủ lĩnh lịch sử, mà còn trở thành một vị thần giúp dân làm ăn sung túc, mùa màng bội thu, tạo ra mưa thuận gió hòa, là biểu tượng của tinh thần yêu quê hương, bảo vệ tổ quốc và ý chí kháng chiến của nhân dân biên giới.
