ÔNG ÍCH ĐƯỜNG-NGƯỜI CON ƯU TÚ CỦA CẨM LỆ
Lịch sử cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX đã chứng kiến những cuộc đấu tranh kiên cường của nhân dân chống lại ách áp bức của thực dân Pháp, mà đỉnh cao tại Trung Kỳ là phong trào kháng thuế năm 1908. Bấy giờ ở miền Trung người ta truyền tai nhau câu ca dao:
Cậu Đường mười tám tuổi đầu
Dẫn dân công ích xin xâu dưới tòa".
Trong ngọn lửa đấu tranh ấy, chí sĩ Ông Ích Đường – người con ưu tú của làng Phong Lệ, quận Cẩm Lệ – đã nổi lên như một hình tượng tiêu biểu cho ý chí 'thà chết vinh còn hơn sống nhục'. Với tư chất thông minh và lòng căm thù giặc sâu sắc, ông đã đứng ra lãnh đạo nhân dân vùng lên đòi quyền sống, để rồi cuối cùng hiến dâng trọn vẹn tuổi thanh xuân cho đại nghĩa.
Chí sĩ Ông Ích Đường (1884 – 1908), tục gọi là Cậu Đường, sinh ra và lớn lên tại làng Phong Lệ, nay thuộc phường Hòa Thọ Đông, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và lòng yêu nước nồng nàn; có cha là Ông Ích Kiền (Tán nhì), một nghĩa sĩ trong Nghĩa hội Cần Vương và là cháu nội của danh tướng Ông Ích Khiêm – một danh tướng dưới triều Nguyễn từng làm rạng danh vùng đất Quảng Nam bởi tài năng quân sự và tính cách cương trực. Chính hơi thở của vùng đất Cẩm Lệ – nơi từng là chiến trường ác liệt chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha năm 1858 – đã sớm hun đúc trong ông một tâm hồn nhạy cảm trước vận mệnh đất nước.
Dù xuất thân trong một gia đình quyền quý, có điều kiện để theo đuổi con đường vinh hoa phú quý, nhưng ngay từ thuở thiếu thời, Ông Ích Đường đã chọn cho mình một lối đi khác biệt. Ông nổi tiếng là người thông minh, học giỏi, tinh thông cả Hán học lẫn thực tế xã hội. Lớn lên trong bối cảnh đất nước hoàn toàn rơi vào tay thực dân Pháp, chứng kiến cảnh nhân dân lầm than dưới ách áp bức, sưu cao thuế nặng, ngọn lửa căm thù giặc trong ông ngày càng bùng cháy. Ông không bằng lòng với lối học tầm chương trích cú mà sớm tiếp cận với tư tưởng canh tân của các nhà yêu nước như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng. Sự kết hợp giữa nền tảng giáo dục gia đình nghiêm cẩn và những tư tưởng tiến bộ đã hình thành nên một thanh niên Ông Ích Đường đầy nhiệt huyết, sẵn sàng xả thân vì đại nghĩa.
Thời kỳ sôi nổi nhất trong sự nghiệp cách mạng của ông gắn liền với Phong trào chống thuế ở Trung Kỳ năm 1908. Ông là một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào tại khu vực Hòa Vang (Đà Nẵng). Với uy tín và khả năng diễn thuyết, ông đã vận động hàng ngàn nông dân đứng lên biểu tình, kéo về tỉnh lỵ đòi giảm thuế, chống đi phu, đồng thời đi vây bắt viên quan "sâu dân mọt nước" tên là Lãnh Điềm. Song việc không thành, vì chính quyền thực dân Pháp kịp đưa quân tới đàn áp. Bị truy nã, Ông Ích Đường tạm lánh nơi nhà Mạc Quý, người cùng học võ một thầy. Không ngờ Mạc Quý phản bội, mật báo với quân Pháp.
Tháng 5 năm 1908, ông bị thực dân Pháp bắt và đưa đi hành hình tại chợ Túy Loan. Trước lúc hy sinh, ông vẫn giữ thái độ hiên ngang, không chút run sợ. Tại nơi hành hình, ông ung dung nói: "Dân nước Nam như cỏ cú, giết Đường này còn có trăm nghìn Đường khác. Bao giờ hết mía mới hết Đường!" Cái chết oanh liệt của người thanh niên trẻ này đã đọng lại một cảm giác xúc động mãnh liệt đối với nhiều người. Vì vậy, người dân đã quyên tiền lập miếu thờ "Cậu Đường" với hai câu đối điếu đề trước cửa miếu: "Tinh thần thiên bất tử; Nghĩa khí thế trường sanh" (Tinh thần còn mãi mãi; Nghĩa khí sống đời đời)...
Tóm lại, dù ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng cuộc đời và khí tiết của Ông Ích Đường đã tạc vào lịch sử dân tộc một bức tượng đài bất tử về lòng yêu nước. Ông không chỉ là linh hồn của phong trào chống thuế tại Quảng Nam mà còn là biểu tượng rực rỡ cho tinh thần "uy vũ bất năng khuất" của người dân xứ Quảng. Câu nói đanh thép trước pháp trường của ông vẫn mãi vang vọng như một lời khẳng định về sức sống mãnh liệt, không bao giờ khuất phục của dòng giống Tiên Rồng trước mọi kẻ thù xâm lược.
Đứng trước tấm gương hy sinh lẫm liệt ấy, trong lòng mỗi chúng ta không khỏi dấy lên niềm xúc động và sự ngưỡng mộ sâu sắc. Chúng ta đời đời ghi nhớ công ơn của người anh hùng đã hiến dâng cả tuổi thanh xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Là thế hệ đi sau được thừa hưởng nền hòa bình hôm nay, tôi tự hứa sẽ luôn học tập và rèn luyện thật tốt, giữ gìn những giá trị lịch sử cao đẹp mà cha ông đã gây dựng, để ngọn lửa yêu nước từ "những mầm cỏ bồ đề" của Ông Ích Đường sẽ còn mãi xanh tươi và tỏa sáng trên mảnh đất quê hương.
