Ông Ích Khiêm - danh tướng có tầm nhìn chiến lược

Ông Ích Khiêm, người Phong Lệ, phủ Điện Bàn (nay thuộc huyện Hòa Vang, TP Đà Nẵng), là một danh tướng có tài năng quân sự kiệt xuất và tư duy kinh tế tiến bộ, nhưng những biến động lịch sử đã khiến nhiều kế sách của ông không được thực thi. Sinh năm 1832 (có tài liệu ghi 1831), Ông Ích Khiêm nổi tiếng thông minh, 15 tuổi đã đỗ cử nhân. Đến năm 1852, ông được bổ nhiệm làm Tri huyện Kim Thành (Hải Dương), nhưng chỉ hai năm sau bị cách chức vì trừng trị một chánh tổng ức hiếp dân. Rời quan trường, ông tình nguyện xin “mộ dũng Quân thứ Hải Yên” để dẹp giặc biển ở Hải Ninh – Quảng Yên.

Khi thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng tháng 9-1858, triều đình triệu ông về Huế, phong chức và cử vào Đà Nẵng cùng Nguyễn Tri Phương chỉ huy chống Pháp. Ông kiên quyết phản đối chủ hòa, trực tiếp chỉ huy nhân dân Sơn Trà đắp lũy, đào hào, thực hiện “vườn không nhà trống”, buộc Pháp phải rút khỏi Đà Nẵng. Khi Bắc Kỳ rối ren bởi tàn quân “Thái bình Thiên quốc” và các toán phỉ, Ông Ích Khiêm được cử ra Bắc dẹp loạn. Từ 1862 đến 1873, ông liên tục có mặt ở các vùng biên cương nguy hiểm, lập nhiều chiến công lớn tại Quảng Yên, Lạng Sơn, Yên Bái và giải phóng thành Bắc Ninh, thể hiện bản lĩnh mưu lược và quyết đoán.

Cuối năm 1873, ông đề xuất với Tổng đốc Hà Nội Nguyễn Tri Phương xây dựng tuyến phòng thủ Tam Tuyên (Sơn Tây – Hưng Hóa – Tuyên Quang), nhưng không được chấp thuận. Mặc dù vậy, ông vẫn chủ động triển khai một phần kế hoạch, góp công lớn trong hai trận thắng Cầu Giấy (1873 và 1883). Sau đó, ông lại tiếp tục chỉ huy tiễu phỉ, nhưng do tính khí cương trực nên nhiều lần mâu thuẫn với đồng liêu và bị cách chức. Năm 1882, vua Tự Đức nhận thấy tài năng của ông nên triệu về kinh, bổ nhiệm làm Biện lý Bộ Hộ, hàm Hồng lô tự khanh. Cuối 1882, ông dâng bản “Kế sách quốc phú binh cường”, nhấn mạnh phải phát triển kinh tế, đặc biệt là khai thác mỏ để làm nền tảng quân sự, nhưng triều đình không thực hiện.

Do thẳng thắn phê phán quan lại lộng quyền, năm 1883 ông bị đày vào Bình Thuận và qua đời tại nhà ngục vào tháng (7-1884).

Cuộc đời Ông Ích Khiêm để lại bài học cho thanh niên hôm nay: dũng cảm bảo vệ chính kiến, tận tâm với đất nước, dám nghĩ dám làm và luôn đặt lợi ích dân tộc lên trên mọi khó khăn, thăng trầm.