Ông Ích Khiêm – Danh tướng triều Nguyễn
Ông Ích Khiêm (1829-1884), quê ở làng Phong Lệ, Quảng Nam (nay là Đà Nẵng). Ông xuất thân trong gia đình Nho giáo, thuở nhỏ chăm học, nổi tiếng là người thông minh. Năm 1947, Ông Ích Khiêm đỗ cử nhân, được bổ nhiệm làm việc ở nội các, rồi làm tri huyện Kim Thành (tỉnh Hải Dương). Là người tài kiêm văn võ, giỏi cầm quân, tham gia trận mạc ở nhiều nơi, từ năm 1862-1873, Ông Ích Khiêm luôn chỉ huy các trận đánh ở các địa bàn khó khăn, phức tạp nhất của vùng biên ải. Đó là những trận thắng lớn trước giặc biển ở Quảng Yên (1862); thu phục thành phủ Hải Ninh (1865); vây bắt thành Bắc Ninh khỏi tay thổ phỉ ở Đông Triều (1871); phá hủy sào huyệt thổ phỉ (1869); phá tan giặc ở Lục Ngạn (1870); dẹp tan quân thổ phỉ ở Đông Triều (1871); phá hủy xào huyệt thổ phỉ ở Quán Tư-Hưng Hóa (1872),... Chiến công ấy đều in đậm dấu ấn chỉ huy quyết đoán, mưu lược và tài cầm quân của Ông Ích Khiêm. Sau nhiều trận thắng vang dội, Ông Ích Khiêm từ chức Tiểu phủ sứ được thăng thị độc sung tán tương quân vụ, rồi ông được cắt lên chức Hồng lô tự khanh biện lý bộ Lễ. Từ năm 1873-1874, Ông Ích Khiêm tiếp tục đảm nhận trọng trách tiễu phỉ ở các tỉnh phía Bắc.
Sau khi bị bệnh nên cho về, Ông Ích Khiêm không chỉ là chiến tướng mà còn là người có đầu óc canh tân, có quyết sách ích nước lợi dân, tại quê nhà Quảng Nam, Ông Ích Khiêm đã vận động dân đắp đập lấy nước tưới tiêu cho các cánh đồng ở Phú Hòa, Bàn Thạch, Đông Hòa, Bàn Câu (thuộc các huyện Hòa Vang Địa Bàn, Duy Xuyên) khiến cho dân sinh ở các địa phương nơi đây thêm khởi sắc. Năm 1882, vua ban Ông Ích Khiêm làm lại Hồng lô tự khanh Biện lý bộ Hộ. Ở vị trí này ông đã dâng sớ lên vua Tự Đức đưa ra kế sách khai mỏ, đúc tiền, lập trường diễn võ làm cho nước mạnh, dân giàu.
Năm 1883, Ông Ích Khiêm được giao việc xây dựng phòng tuyến, trấn giữ cửa biển Thuận An. Trước sức tấn công của quân Pháp, cửa Thuận An đã không giữ được, Ông Ích Khiêm bị vua khiển trách, đổi sang chức Biện lý bộ Lễ. Vốn là người thẳng thắn, cương trực, năm 1883 Ông Ích Khiêm đã phê phán những hành động chuyên quyền của 1 số quan lại trụ cột trong triều đình. Đến năm 1884, nhân việc mang 50 lính về quê nhà tỉnh Quảng Nam, Ông Ích Khiêm bị phao tin là tự tiện bắt binh mã giao thông với phủ đệ, bị cách chức, phái đi an trí ở 8 Bình Thuận rồi mất ở trong ngục. Đến đầu niên hiệu Hàm Nghi (1885), Ông Ích Khiêm được truy phục hàm Hàn lâm viện thị độc học sĩ. Người dân xứ Quảng luôn nhớ và quen gọi ông là “Quan Tiễu Phong Lệ”. Từ sau năm 1954 đến nay, Ông Ích Khiêm được đặt tên đường ở phường Hải Châu và phường Thanh Khê thành phố Đà Nẵng. Trên địa bàn phường Hải Châu có trường tiểu học mang tên Ông Ích khiêm; còn trên địa bàn xã Hòa Vang có trường trung học phổ thông Ông Ích Khiêm. Lăng mộ Ông Ích Khiêm ở nghĩa trang Hòa Thọ, xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng và đã được công nhận là Di tích Quốc gia.
Ông Ích Khiêm được coi là thần đồng văn chương, danh tướng trận mạc. Cuộc đời ông là một chuỗi thăng trầm gồm nhiều chiến công và bản án. Do đó, dù vị “Kiêu Dũng Nam” đã kết thúc cuộc đời trong lao tù, nhưng tài năng, phẩm giá kiên trung của ông vẫn còn được ghi dấu trong lịch sử và sự ca tụng của người đời.
