ÔNG ÍCH KHIÊM VĂN VÕ SONG TOÀN, MỘT ĐỜI TRUNG NGHĨA VÌ NƯỚC VÌ DÂN
CHI ĐOÀN TRƯỜNG TH NGÔ GIA TỰ - PHƯỜNG AN HẢI - ĐÀ NẴNG
ÔNG ÍCH KHIÊM
VĂN VÕ SONG TOÀN, MỘT ĐỜI TRUNG NGHĨA VÌ NƯỚC VÌ DÂN
Dân tộc Việt Nam qua bao thế hệ luôn ghi nhớ công ơn của những vị tướng tài ba, kiên trung với nước, thương yêu nhân dân. Trong danh nhân xứ Quảng, Ông Ích Khiêm nổi lên như một biểu tượng kiệt xuất về sự mưu trí, tính cách cương trực cùng khí phách anh hùng bất khuất trước mọi bất công và giặc ngoại xâm.
Tuổi trẻ tài cao và kỳ tích khoa bảng triều Nguyễn
Ông Ích Khiêm sinh ngày 25/01/1829 tại làng Phong Lệ, tổng Thanh Quýt, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc phường Hòa Thọ Tây, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng). Thuở nhỏ, ông vừa chăn trâu, cắt cỏ vừa theo học người chú là Ông Văn Trị. Ngay từ khi còn là cậu bé đun nước pha trà, ông đã bộc lộ khẩu khí hào hùng của một vị tướng qua hai câu thơ ứng khẩu: "Giang sơn một nắm trong tay / Phần lo việc nước, phần hay nỗi trào".
Khoa thi Hương năm Bính Ngọ (1847) tại trường thi Thừa Thiên dưới thời vua Thiệu Trị – một khoa thi đặc biệt khi nhà vua trực tiếp ngự lãm – đã ghi dấu sự kiện chưa từng có: Cậu thiếu niên Ông Ích Khiêm thi đỗ Hương tiến (Cử nhân) khi mới vừa 15 tuổi. Quan Chủ khảo Vũ Duy Thanh khi xem bài đã khen ngợi ý tứ dồi dào, thể hiện tấm lòng yêu nước thương dân và chí khí ngang tàng, cương trực.
Thấy sĩ tử còn quá trẻ, vua Thiệu Trị đã cho gọi ông vào điện, ra đề thơ "Thiếu niên đăng cao khoa" để thử tài trực tiếp. Trước mặt rồng, ông bình tĩnh thể hiện tài năng vượt trội khiến nhà vua hết lời khen ngợi. Ông Ích Khiêm chính thức trở thành nhà khoa bảng trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa cử nhà Nguyễn.
Giai thoại hóm hỉnh và tính cách phóng khoáng
Không chỉ tài hoa trong thi cử, Ông Ích Khiêm còn nổi tiếng với tính cách thông minh, tinh nghịch nhưng vô cùng trọng nghĩa khí. Giai thoại kể rằng, khi nhiều gia đình muốn gả con gái cho vị tân Cử nhân, ông đã tự mình tìm hiểu bằng cách cố ý vào bẻ trộm mía tại vườn nhà ông Tú Quyết ở làng Châu Lâu.
Qua cách ứng xử của hai người con gái ông Tú – cô chị khinh bỉ, đòi bỏ đói; cô em thương cảm, lén đưa cơm nước – Ông Ích Khiêm đã chọn được người bạn đời tâm giao có tấm lòng nhân hậu. Sự việc chỉ sáng tỏ vào sáng hôm sau khi quan chức địa phương nhận ra "tên trộm mía bị trói giữa sân" chính là vị quan Cử vừa đỗ đạt cao.
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
Tướng tài ba cõi: Dẹp loạn phương Bắc, bảo vệ xóm làng
Sự nghiệp làm quan của Ông Ích Khiêm gắn liền với những năm tháng cầm quân gian khổ, xông pha nơi tuyến đầu. Chức quan đầu tiên của ông là Tri huyện Kim Thành (Hải Dương), từ đó cuộc đời ông gắn bó máu thịt với dải đất phía Bắc:
Dẹp loạn Tạ Văn Phụng (1865): Ông chỉ huy quân sĩ đánh phá căn cứ nổi loạn, thu phục lại hai tỉnh Quảng Yên và Hải Ninh, được thăng chức Hồng lô tự khanh Biện lý bộ Lễ.
Đánh dẹp thổ phỉ (1867 – 1869): Giữ chức Tiễu phủ sứ Bắc Ninh rồi Tán lý quân thứ Lạng Bình, ông liên tiếp lập công lớn, đánh bại quân phỉ Ngô Côn, giải nguy cho thành Bắc Ninh.
Bình định biên giới (1870 – 1874): Ông liên tục cầm quân tiễu trừ các toán phỉ tràn sang từ biên giới, tiêu diệt quân Cờ Vàng và bắt sống thủ lĩnh Hoàng Sùng Anh, mang lại bình yên cho nhân dân.
Là người yêu thương binh sĩ, bộc trực và ghét kẻ xu nịnh, ông thẳng thắn làm thơ chê trách bọn quan lại bất tài và cảnh báo triều đình về hậu họa của việc cầu viện quân Thanh. Chính sự thẳng thắn ấy đã khiến ông nhiều lần bị kẻ xấu dèm pha, gặp phải không ít sóng gió, trắc trở trên con đường quan lộ.
Tấm lòng trung nghĩa và di sản sống mãi với thời gian
Đầu năm 1884, sau khi dẹp yên cuộc nổi dậy ở Trà My (Quảng Nam), ông bị kẻ xấu gièm pha, quy chụp tội trạng và bị đày đi an trí ở Bình Thuận. Tháng 6 năm đó, nghe tin vua Kiến Phúc đột ngột băng hà và vận nước lâm nguy, Ông Ích Khiêm trong uất nghẹn đã nhịn ăn bốn ngày, viết di chúc dặn dò con cháu rồi uống thuốc độc tuẫn tiết, hưởng thọ 55 tuổi.
Bản di chúc của ông để lại căn dặn con cháu phải biết "ngậm miệng, trói lưỡi, giữ mình cương trực". Về sau, vua Hàm Nghi đã minh xá và truy phong ông hàm Thị độc. Thi hài ông được người con trai đưa về an táng tại quê nhà Phong Lệ; đến năm 1938, mộ ông được cải táng về Gò Mô (đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia).
Khí phách Ông Ích Khiêm trong lòng thế hệ trẻ
Cuộc đời của ông – từ cậu bé chăn trâu 15 tuổi đỗ Cử nhân đến vị tướng lừng lẫy một thời – là bài học sâu sắc về tinh thần hiếu học, lòng yêu nước, sự chính trực và xả thân vì dân tộc. Tên tuổi của ông trân trọng được đặt cho các tuyến đường chính và trường học tại Đà Nẵng cũng như nhiều tỉnh, thành trên cả nước, mãi mãi là ngọn lửa soi đường cho thế hệ trẻ hôm nay trên con đường học tập, cống hiến và bảo vệ Tổ quốc.
