ÔNG ÍCH KHIÊM – VỊ DANH TƯỚNG "NGÔNG" VÀ TRẬN CHIẾN TRÊN CỬA BIỂN ĐÀ NẴNG
1. Vị tiến sĩ "võ biền" đất Phong Lệ
Năm 1829, tại làng Phong Lệ (nay thuộc phường Hòa Thọ Tây, quận Cẩm Lệ, Đà Nẵng), một cậu bé chào đời với tư chất thông minh khác thường. Khác với những nho sĩ thời bấy giờ chỉ mải mê kinh sử, Ông Ích Khiêm từ sớm đã bộc lộ bản tính mạnh mẽ và thích võ nghệ.
Năm 18 tuổi, ông đỗ Cử nhân (vị trí Tiến sĩ võ ngày nay). Tuy nhiên, thay vì chọn con đường quan lộ êm đềm, ông lại được biết đến với tính cách bộc trực, hay dùng thơ văn để châm biếm những kẻ quan liêu, nịnh hót trong triều đình. Chính cái "ngông" này đã khiến sự nghiệp của ông không ít lần thăng trầm, lúc làm quan lớn, lúc bị giáng xuống làm lính trơn, nhưng tài năng quân sự của ông thì không ai có thể phủ nhận.
2. Tiếng súng Đà Nẵng năm 1858 và trận địa dưới hào sâu
Ngày 1/9/1858, liên quân Pháp - Tây Ban Nha nổ súng tấn công cửa biển Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Với ưu thế về vũ khí hiện đại, giặc Pháp tin rằng sẽ nhanh chóng chiếm được Đà Nẵng để làm bàn đạp đánh ra Huế.
Lúc bấy giờ, Ông Ích Khiêm đang giữ chức vụ quan trọng trong quân đội triều đình. Ông được phái về quê hương để cùng danh tướng Nguyễn Tri Phương trực tiếp chỉ huy trận địa. Hiểu rõ sức mạnh đại bác của giặc, ông đã có một sáng kiến quân sự táo bạo: Chiến thuật vườn không nhà trống và địa đạo.
Dưới sự chỉ huy của ông, quân dân Đà Nẵng đã đào hệ thống hào rãnh sâu, đắp lũy đất cao, tạo thành một thế trận phòng thủ kiên cố ngay tại bán đảo Sơn Trà. Ông trực tiếp xông pha trận mạc, cùng binh sĩ chịu sương gió dưới hào. Khi giặc tấn công, quân ta ẩn nấp kỹ; khi giặc dừng lại, quân ta bất ngờ tập kích. Lối đánh "du kích" sớm sủa này đã khiến quân Pháp khốn đốn, buộc chúng phải sa lầy tại Đà Nẵng suốt 18 tháng ròng và cuối cùng phải rút lui với tổn thất nặng nề.
3. Vị tướng của lòng dân và những lời tiên tri cay đắng
Sau trận Đà Nẵng, danh tiếng của Ông Ích Khiêm vang dội khắp Trung Kỳ. Ông tiếp tục được cử đi dẹp loạn ở phía Bắc và lập nhiều chiến công hiển hách. Tuy nhiên, tính cách thẳng thắn "có sao nói vậy" của ông đã làm mếch lòng nhiều đình thần tại Huế.
Người ta kể rằng, khi thấy triều đình nhu nhược trước quân Pháp, ông không ngần ngại dâng sớ can ngăn, thậm chí mắng thẳng mặt những kẻ chủ hòa. Ông từng nói đại ý: "Giặc không đáng sợ, đáng sợ là lòng người trong triều đã mục nát". Chính vì sự bộc trực ấy, ông bị dèm pha, bị kết tội và cuối cùng bị đưa đi đày tại Bình Thuận.
4. Khúc vĩ thanh và di sản nghìn năm
Năm 1884, trong nỗi uất ức vì vận nước đi xuống và sự phản bội của những kẻ đồng triều, Ông Ích Khiêm đã uống thuốc độc tự sát tại nơi lưu đày. Trước khi mất, ông vẫn để lại những lời thơ đầy khí tiết, khẳng định tấm lòng son sắt với dân, với nước.
Ngày nay, nếu bạn đi dọc theo quận Hải Châu hay Cẩm Lệ của thành phố Đà Nẵng, bạn sẽ thấy một con đường lớn mang tên Ông Ích Khiêm. Lăng mộ của ông tại phường Hòa Thọ Tây vẫn thường xuyên được người dân khói hương nghi ngút.
Bài học từ câu chuyện của ông: Người dân Đà Nẵng hôm nay nhìn về ông không chỉ như một vị tướng thắng giặc, mà như một biểu tượng của "khí chất Quảng": quyết liệt, không sợ cường quyền và luôn bảo vệ chính nghĩa đến hơi thở cuối cùng.
