ÔNG ÍCH KHIÊM - VỊ QUAN “VĂN VÕ SONG TOÀN”
Trong lịch sử Việt Nam, con dân ta luôn sống theo truyền thống “dựng nước giữ nước”. Men theo dòng chảy lịch sử ấy, ta thấy rằng, đã có biết bao vị anh hùng ngã xuống dùng máu xương để gìn giữ đất nước, đã có biết bao vị quan trung thành với nước nhà dốc hết tâm can để dựng nước, giữ nước. Một trong đó chính là vị quan “Văn võ song toàn” Ông Ích Khiêm hay còn gọi là Tiễu Phong Lệ hay quan Tiễu.
Ông Ích Khiêm sinh ngày 25/1/1829 tại làng Phong Lệ, tổng Thanh Quýt, huyện Ðiện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc phường Hòa Thọ Tây, quận Cẩm Lệ, thành phố Ðà Nẵng). Tài năng của Ông Ích Khiêm không chỉ được khẳng định qua thi cử, mà còn trong suốt cuộc đời làm quan. Ðặc biệt là trận đánh ở Ðà Nẵng-quê hương ông.
Vào tháng 9-1858, thực dân Pháp bắt đầu nổ súng tấn công Ðà Nẵng, chính thức mở đầu cuộc xâm lược nước ta. Biết được tài năng quân sự của Ông Ích Khiêm, triều đình triệu ông về kinh đô Huế phong chức và cử vào Ðà Nẵng cùng với Nguyễn Tri Phương chỉ huy nghĩa binh đánh Pháp. Khi nhiều quan lại trong triều đình thiên về tư tưởng chủ hòa thì Ông Ích Khiêm là một trong những người một lòng phản đối quyết liệt tư tưởng đó. Ông cùng với một số võ tướng kiên quyết chiến đấu chống sự xâm lược của thực dân Pháp. Tại mặt trận Sơn Trà-Ðà Nẵng, Ông Ích Khiêm chỉ huy quân sĩ cùng với nhân dân đắp lũy, đào hào, thực hiện "vườn không, nhà trống" quyết không để quân Pháp tiến sâu vào thành phố. Trước sự ngăn chặn quyết liệt của nghĩa quân do Nguyễn Tri Phương và Ông Ích Khiêm chỉ huy, âm mưu của thực dân Pháp đã không thể thực hiện được. Chúng đành phải rút phần lớn lực lượng ra khỏi Ðà Nẵng, kéo quân vào đánh chiếm Gia Ðịnh.Qua đó, thấy được tài lãnh đạo tài tình, sự khôn ngoan trong chiến thuật của Ông Ích Khiêm - Vị “kiêu Dũng nam”.
Thế nhưng, dù nổi tiếng thanh liêm, tài thao lược quân sự vượt trội nhưng tính khí nóng nảy, thẳng như ruột ngựa làm không ít người ganh ghét. Khi giữ chức Binh bộ tả Thị lang ông bị một số kẻ xấu hãm hại và đày vào nhà lao Bình Thuận. Tại đây, một phần vì phẫn uất, phần vì cuộc sống tù đày khổ cực nên sức khỏe giảm sút, ông đã qua đời tại nhà ngục Bình Thuận vào tháng 7-1884.
Ðến nay, người đời vẫn nhớ rằng Ông Ích Khiêm là thần đồng văn chương, danh tướng trận mạc, cuộc đời ông là một chuỗi thăng trầm của những chiến công và bản án. Mang trong mình sự bộc trực, thẳng thắng, một vị tướng trung kiên không cầu danh lợi chỉ vì dân vì nước
CN. Nguyễn Khắc Thuần đã nhận xét về ông rằng
“Ông Ích Khiêm là bậc lừng danh văn võ song toàn, công minh chính trị, không kiêng sợ bất cứ một ai...Ông xứng đáng là một trong những biểu tượng của lòng cương trực và của khí phách ngoan cường”. Giờ đây, con cháu vẫn đời đời nhớ ơn vị danh tướng ấy, lăng mộ của ông được con trai mai táng ở làng Phong Lệ. Ðến năm Bảo Ðại thứ 13 (1938) thi hài ông được cải táng về Gò Mô (Ðà Nẵng).
