Ông Ích Khiêm - Vị tướng có cuộc đời nhiều thăng trầm
Ông Ích Khiêm (1832–1884) quê ở làng Phong Lệ, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam. Ông là người văn võ song toàn và từng được vua Tự Đức phong tước “Kiêu Dũng nam”. Năm 1848, khi mới 16 tuổi, ông đã thi đỗ Cử nhân và sau đó được bổ làm Tri huyện Kim Thành, Hải Dương. Là một người chính trực, năm 1862, khi thấy việc thu thuế ở địa phương có điều không hợp lý, ông đã can thiệp và đánh một tên chánh tổng cường hào. Vì việc này, ông bị cách chức, mở đầu cho một cuộc đời làm quan nhiều thăng trầm.
Không lâu sau khi bị cách chức, Ông Ích Khiêm được gọi về Kinh và được giao cùng Nguyễn Tri Phương chỉ huy quân bảo vệ Đà Nẵng. Đến năm 1865, ông được cử làm Tiễu phủ sứ, phụ trách đánh dẹp các lực lượng nổi dậy ở vùng biên giới phía Bắc. Trong thời gian này, ông liên tiếp lập được nhiều chiến công. Năm 1865, ông đánh Tạ Văn Phụng, thu phục thành phủ Hải Ninh và được thăng chức Hồng lô tự khanh Biện lý bộ Lễ. Năm 1867, ông được thăng làm Thị lang Bộ binh và tiếp tục được giao nhiệm vụ đánh dẹp. Khi quân phỉ Ngô Côn hoạt động ở miền Bắc, năm 1868, Ông Ích Khiêm phối hợp với quân Thanh đánh bại lực lượng này ở vùng Thất Khê. Tuy nhiên, ông bị trách tội vì quản quân không nghiêm, để quân lính cướp bóc của dân.
Không vì thế mà Ông Ích Khiêm nản chí. Ông quyết tâm lập công chuộc tội và tiếp tục truy đuổi quân phỉ Ngô Côn. Đến năm 1870, ông dùng tượng binh truy kích và bắn chết Ngô Côn ở Quảng Ninh. Năm 1875, ông lại thu phục được Hoàng Sùng Anh, thủ lĩnh nhóm giặc Cờ Vàng. Trong những năm tiếp theo, ông liên tục tham gia các cuộc đánh dẹp. Có lúc ông lập công và được thăng chức, nhưng cũng có khi thất bại rồi bị giáng chức. Năm 1876, tại Cổ Loa, ông giết được Giáp Văn Trận; năm 1878, ông bắt sống Lý Dương Tài ở hồ Ba Bể. Với những chiến công đó, ông được phong tước “Kiêu Dũng nam”. Tuy nhiên, con đường làm quan của ông vẫn đầy sóng gió, thậm chí có lúc ông bị Tôn Thất Thuyết sai quân bắt giam và giải về Kinh chờ xét xử.
Năm 1882, Ông Ích Khiêm tiếp tục được vua Tự Đức trọng dụng. Dù bản tính nóng nảy nhiều lần khiến ông bị giáng chức, ông vẫn tiếp tục lập công và được phục chức. Sau khi vua Tự Đức mất năm 1883, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết nắm quyền trong triều đình. Ông Ích Khiêm thẳng thắn phê phán những việc ông cho là sai trái của họ nên bị kết tội và đày vào Bình Thuận. Tại đây, năm 1884, ông qua đời. Cuộc đời Ông Ích Khiêm là một chuỗi những lần thăng chức, giáng chức, lập công rồi chịu trách phạt. Dù kết thúc cuộc đời trong cảnh tù đày, ông vẫn được nhắc đến với hình ảnh một vị tướng tài, người có tài năng quân sự và phẩm chất kiên trung. Lăng mộ của ông tại xã Hòa Thọ, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng hiện đã được công nhận là Di tích Quốc gia.
