Ông Ích Khiêm – vị tướng đất Quảng và giai thoại bất khuất trước thực dân Pháp
Trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng đã sản sinh ra nhiều nhân tài kiệt xuất, và trong số đó, Ông Ích Khiêm (1829–1884) là một nhân vật đặc biệt nổi bật. Tài năng và cá tính của ông không chỉ thể hiện qua những chức vụ từng đảm nhiệm, mà còn được khắc sâu bằng những giai thoại nổi tiếng, làm nên một hình tượng tướng quân mang khí chất mạnh mẽ, thanh liêm và hiên ngang của người đất Quảng.
Ông Ích Khiêm sinh ra tại làng Phong Lệ Trung, huyện Hòa Vang, nay thuộc quận Cẩm Lệ của thành phố Đà Nẵng. Từ nhỏ ông đã nổi tiếng với trí thông minh khác thường. Năm 1850, ông đỗ Cử nhân và bước vào con đường làm quan với nhiều trọng trách ở miền Trung – một khu vực đầy biến động khi thực dân Pháp bắt đầu dòm ngó lãnh thổ Việt Nam. Trải qua nhiều lần được triều đình tín nhiệm, rồi cũng nhiều lần bị gièm pha, thăng giáng, thậm chí bị lưu đày, nhưng Ông Ích Khiêm vẫn là hiện thân của sự thẳng thắn, chính trực và lòng trung nghĩa.
Dấu ấn đậm nét nhất trong sự nghiệp của ông gắn liền với cuộc chiến giữ cửa biển Đà Nẵng năm 1858, khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam. Trong giai đoạn này, ông làm việc cùng những danh tướng lớn như Nguyễn Tri Phương và Phạm Phú Thứ, góp phần xây dựng hệ thống phòng thủ vững chắc quanh khu vực Liên Trì, Nhật Lệ, An Hải, Điện Hải và Hải Châu. Dưới sự chỉ huy chung của triều đình, quân dân Đà Nẵng đã ngăn chặn quân Pháp suốt sáu tháng, khiến chúng không thể chiếm được Đà Nẵng như kế hoạch ban đầu.
Nhưng điều khiến hậu thế nhớ đến ông nhiều nhất lại không nằm ở một trận đánh lớn, mà ở một giai thoại mang đậm khí phách người Quảng: chuyện “trả đầu cho giặc”. Khi quân Pháp ngạo mạn đòi triều đình phải “dâng đầu Ông Ích Khiêm”, ông đã bình thản cho khắc chữ lên một quả dừa rồi gửi lại, kèm lời đáp:
“Đây là đầu của Khiêm. Nếu muốn, cứ đến mà nhận.”
Không một tiếng quát, không một cuộc đụng độ, chỉ một quả dừa, nhưng đó là sự thách thức tràn đầy khí phách – một tuyên bố rằng kẻ thù có thể mạnh về súng đạn, nhưng không bao giờ khuất phục được tinh thần của người tướng đất Quảng. Giai thoại này lan truyền nhanh chóng trong dân gian, khiến người đời sau nhắc mãi như minh chứng cho thái độ sống hiên ngang, khinh thường cường quyền.
Cuộc đời Ông Ích Khiêm không chỉ có chiến công mà còn đầy sóng gió. Vì tính cách thẳng thắn, ông từng bị gièm pha, bị giáng chức, thậm chí bị đày ra tận Hà Tiên. Nhưng dù ở bất kỳ nơi đâu, ông vẫn giữ trọn tấm lòng với nước, với dân. Câu chuyện quả dừa ấy không chỉ là một lát cắt lịch sử, mà còn là lời nhắn gửi cho thế hệ hôm nay: danh dự và lòng yêu nước mới là sức mạnh lớn nhất của một con người.Khi mất, người dân Quảng Nam – Đà Nẵng tiếc thương ông như tiếc một biểu tượng của nghĩa khí và lòng trung liệt.
Những nguồn tư liệu dân gian ghi lại rằng Ông Ích Khiêm là người nhanh nhẹn, quyết đoán, thường có những đề xuất táo bạo và giàu tính chiến lược. Ông hiểu rõ địa hình vùng cửa biển nên có vai trò quan trọng trong việc thiết lập các đồn lũy, điều động quân lính và tổ chức các trận phản công khiến quân Pháp nhiều phen thiệt hại.
