“Ông Tổ ngành xiếc Việt Nam”

Sinh năm 1889 trong một gia đình tiểu thương tại phố Cầu Đất (Hà Nội), cậu bé Tạ Duy Hiển tưởng chừng sẽ nối nghiệp cha với nghề phu xe.

Thế nhưng, cơ duyên lại dẫn lối người nghệ sĩ tương lai đến với xiếc, bắt đầu từ việc dạy ngựa “dùng mõm nhặt tiền” hay “dùng móng gõ xuống đất đếm nhịp” nhằm tạo ấn tượng cho chuyến xe của cha mình.

Đầu thế kỷ XX, nhận thấy nhiều đoàn xiếc quốc tế tràn vào nước ta lưu diễn, ông tự hỏi: “Tại sao người Việt không tự mở một gánh diễn của riêng mình?”

Nghĩ là làm, với chút vốn liếng tích lũy, ông đứng ra thành lập đoàn “Xiếc Việt Nam”, quy tụ nòng cốt là con cháu trong gia đình, vừa đảm nhiệm vai trò chủ gánh vừa trực tiếp đứng trên sân khấu.

Thời đó, một gánh xiếc Anh trình diễn tiết mục chế giễu người Việt, khiến công chúng phẫn nộ tẩy chay đến mức phá sản.

Chớp thời cơ, nghệ sĩ Tạ Duy Hiển lập tức vay mượn để mua lại toàn bộ đạo cụ và thú xiếc của họ.

Nhờ vậy, gánh xiếc của ông ngày càng lớn mạnh, không chỉ lưu diễn trong nước mà còn tiếng tăm sang cả Lào, Campuchia, Trung Quốc, Thái Lan và Miến Điện...

Sự phát triển vượt bậc này giúp người nghệ sĩ tài ba nhanh chóng trả hết nợ, đồng thời sở hữu một rạp biểu diễn cố định tại số 310 Khâm Thiên (Hà Nội).

Sau khi miền Bắc được giải phóng, đáp lại lời kêu gọi của Nhà nước, ông đã sáp nhập gánh xiếc tư nhân vào Đội xiếc Trung ương, thành lập nên Đoàn xiếc Thống nhất, qua đó đặt nền móng cho Liên đoàn Xiếc Việt Nam ngày nay.

Chỉ sau một thời gian ngắn, ngày 31/10/1959, chương trình xiếc đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức ra mắt khán giả.

Giữa rừng hoan hô và tiếng vỗ tay vang dội, nghệ sĩ Tạ Duy Hiển đã chinh phục người xem với 3 tiết mục biểu diễn cùng thú dữ.

Đang hăng say công tác thì ngày 3/10/1967 (tức ngày này cách đây tròn 59 năm), ông đột ngột qua đời, hưởng thọ 78 tuổi.

Với những thành tích đặc biệt xuất sắc, năm 1984, trong đợt phong tặng danh hiệu NSND đầu tiên, ông vinh dự là nghệ sĩ duy nhất của ngành xiếc được truy tặng danh hiệu cao quý này.

Đây là sự ghi nhận xứng đáng dành cho người nghệ sĩ tài ba, vị công thần khai sinh ra nghệ thuật xiếc nước nhà, người được hậu thế tôn vinh là “ông Tổ ngành xiếc Việt Nam”.